مطالعات باستان شناسی

چکیده با وجود اهمیت باقلا (.Vica faba L) به‌عنوان یکی از کهن‌ترین لگوم‌های کشت‌شده در آسیای جنوب غربی، شواهد باستان‌گیاه‌شناسی مربوط به گسترش و کشت آن در لبۀ جنوب‌شرقی هلال‌حاصل‌خیز همچنان محدود است. این پژوهش به‌ معرفی و تحلیل بقایای سوخته‌شدۀ باقلا، به‌دست آمده از چگاسفلا می‌پردازد. بقایای مذکور شامل هفت دانه (پنج‌ دانۀ کامل و دو شکسته) هستند که از یک فضای انبار غلات در کارگاه الف پشتۀ شرقی محوطه و در ساختمان سوختۀ آن به‌صورت برجا به‌دست آمده‌اند. به‌منظور تعیین گاهنگاری، یکی از دانه‌های باقلا با روش تاریخ‌گذاری رادیوکربن شتاب‌دهندۀ (AMS14 C) مورد سنجش قرار گرفت که تاریخ کالیبره شدۀ ۶۴۸۶-۶۳۸۷ سال پیش‌از حال حاضر را نشان می‌دهد و کشت باقلا را در این محوطه به دورۀ روستا‌نشینی جدید (کالکولتیک) نسبت می‌دهد. شناسایی گونه‌ای و بررسی ریخت‌سنجی دانه‌ها با استفاده از میکروسکوپ استریو و مقایسه با داده‌های منتشرشده از محوطه‌های نوسنگی و پسا‌نوسنگی جنوب‌غرب آسیا انجام شد. نتایج نشان می‌دهد که دانه‌های باقلا در چگاسفلا از نوع کوچک‌دانه بوده و از نظر ابعاد کلی، کوچک‌تر از نمونه‌های گزارش شده از بسیاری از محوطه‌های هم‌زمان یا متأخر در مناطق مدیترانه‌ای و اروپایی است. با توجه به تعداد محدود نمونه‌ها و ماهیت زغال‌شدۀ بقایا، این ویژگی‌های باید به‌عنوان مشاهداتی توصیفی و نه تبیینی درنظر گرفته شوند. با این‌حال، داده‌های ارائه شده شواهد مستقیمی از کشت باقلا در حاشیۀ جنوب شرقی هلال حاصل‌خیز در هزارۀ پنجم پیش‌ازمیلاد فراهم می‌کند و به درک بهتر از تنوع محصولات کشاورزی، راهبرد‌های ذخیره‌سازی و شدت‌یافتن اقتصاد کشاورزی در جنوب ایران پس از دورۀ نوسنگی کمک می‌کند.

چکیده دشت بمپور در قسمت مرکزی بلوچستان ایران، در جنوب‌شرقی ایران به‌عنوان یک منطقۀ کلیدی برای درک فرآیندهای مختلف فرهنگی از دوران مس‌وسنگ به‌بعد، مطرح بوده است. داده‌های پژوهش حاضر از بررسی حدود 48 محوطۀ مس‌وسنگ از بخش بمپور از شهرستان ایرانشهر در استان سیستان‌وبلوچستان جمع‌آوری شده است. این مطالعه با تمرکز بر سلسله‌مراتب اندازۀ محوطه‌ها تلاش دارد تا با استفاده از روش‌های آماری با استفاده از برنامۀ SPSS، سلسله‌مراتب هر محوطه را در کل منطقۀ مورد بررسی، مورد ارزیابی قرار دهد تا از این راه میزان پیچیدگی اجتماعی در این دوره در دشت بمپور را مورد مطالعه قرار گیرد. طبقه‌بندی اندازۀ محوطه‌ها با استفاده از SPSS انجام شدو نهایتاً با استفاده از آزمون‌های R-Pearson و Regression، طبقه‌بندی سه سطحی مقبول‌تر از سایر طبقه‌بندی‌ها فرض شد که شامل موارد زیر است: 1) محوطه‌های کمتر از 3 هکتار شامل 31 محوطه؛ 2) بین 3 تا 7 هکتار شامل 7 محوطه؛ و 3) محوطه‌های بیشتر از 7 هکتار می‌باشد. برای درک بهتر جنبه‌های مختلف پیچیدگی و سلسله‌مراتب اندازۀ محوطه‌ها، رابطۀ بین اندازۀ محوطه و فاصلۀ هر محوطه با سایر محوطه ها توسط SPSS مورد مطالعه قرار گرفت. درنهایت این پژوهش نشان می‌دهد که تحلیل فواصل و اندازه‌ها معنادار است. در جایی‌که جوامع خان‌سالار ساده از الگوی دو سطحی در سلسله‌مراتب اندازۀ محوطه‌ها برخوردار بوده‌اند، بررسی‌های به‌عمل آمده نشان می‌دهد که الگوی سه سطحی مختص به جوامع خان‌سالار پیچیده می‌باشد درد شت بمپور دیده می‌شود که پیش‌تر در جلگۀ شوش و فاز فرخ در دهلران و درۀ صوغان در کرمان نیز دیده شده است.

چکیده تحقیقات باستان‌شناسی اخیر در تپه حصار، واقع‌در شمال‌شرق فلات‌مرکزی ایران، شواهد ملموسی از حضور پدیدۀ آغازایلامی در این محوطه ارائه داده است. محور اصلی این پژوهش، تحلیل تطبیقی سفاݣݣل‌های خاکستری و مهر استوانه‌ای به‌دست‌آمده از لایه‌های دورۀ حصار II (نیمۀ دوم هزارۀ چهارم پیش‌ازمیلاد) با نمونه‌های شناخته شده از سایر محوطه‌های آغازایلامی است. یافته‌ها نشان می‌دهد که سفال‌های خاکستری حصار، از حیث ترکیب خمیر، شیوۀ پخت، فرم و تزئینات، شباهت‌های روشنی با نمونه‌های استاندارد آغازایلامی تپه سفالین پیشوا دارند. تحلیل مهرهای استوانه‌ای حصار، از منظر مواد، شیوۀ ساخت و بیان تصویری، پیوندهای فرهنگی حصار با جنوب‌غرب ایران و نیز نقش آن در شبکه‌های مبادلاتی و هنری آغازایلامی را بازتاب می‌دهد. مجموعه شواهد مزبور، تپه حصار را نه صرفاً به‌عنوان یک نقطۀ تماس‌، بلکه به مثابه حلقه‌ای فعال و نوآور در تعاملات فرهنگی اواخر هزارۀ چهارم پیش‌ازمیلاد مطرح می‌سازد و ضرورت بازنگری در مدل‌های رایج انتقال فرهنگ آغازایلامی به مناطق شمالی‌تر را برجسته می‌کند. برمبنای داده‌های سفال و مهر، تپه حصار نه صرفاً یک حلقۀ منفعل، بلکه کنشگری فعال در شبکه‌های ارتباطی و تحولات فرهنگی عصر آغازایلامی در شمال فلات ایران به‌شمار می‌رود؛ محوطه‌ای که با انتخاب و بازآفرینی عناصر وارداتی و محلی، به شکل‌گیری سنت‌های فرهنگی متمایز یاری رسانده است.

چکیده این مطالعه، گاهنگاری مطلق و نسبی عصر مفرغ در تپۀ شیره‌پزخانه (شیره‌تل) در دشت قزوین واقع‌در بخش شمالی فلات‌مرکزی ایران را براساس کاوش‌های انجام شده در سال‌های 1394 و 1395ه‍.ش. بررسی می‌کند. این محوطه، توالی فرهنگی چند دوره‌ای، شامل نهشته‌های دورۀ نوسنگی متأخر، مفرغ میانی و مفرغ متأخر را در خود جای‌داده است. باوجود دانش محدود از عصر مفرغ در فلات‌مرکزی ایران، به‌ویژه شکاف قابل‌توجه از اواسط هزارۀ سوم تا اواسط هزارۀ دوم پیش‌ازمیلاد، یافته‌های تپۀ شیره‌پزخانه شواهد ارزشمندی درمورد پویایی فرهنگی و اجتماعی این دوره ارائه می‌دهد. هدف این پژوهش، مستندسازی و تجزیه و تحلیل ویژگی‌های باستان‌شناسی مواد فرهنگی مکشوفه، به‌خصوص گونه‌شناسی ظروف سفالی، برای بازشناسی گاهنگاری نسبی و مطلق برای مراحل عصر مفرغ در این محوطه است. این مطالعه همچنین سنت‌های فرهنگی مشاهده شده در تپۀ شیره‌پزخانه را با سنت‌های محوطه‌های هم‌زمان در مناطق همجوار مقایسه خواهد کرد تا تداوم فرهنگی و تعاملات منطقه‌ای را ارزیابی کند. ازنظر روش‌شناسی، کاوش روشمند و تحلیل لایه‌نگاری برای طبقه‌بندی و گونه‌شناسی ظروف سفالی و بقایای معماری به‌کار گرفته شده است. با بررسی این یافته‌ها، این پژوهش به درک عمیق‌تر از پویایی فرهنگی، اجتماعی-سیاسی عصر مفرغ در منطقه کمک خواهد کرد و به درک بهتری از گذارهای منتهی به عصر آهن و امپراتوری‌های بعدیِ ماد و هخامنشی می‌انجامد. درنتیجه گاهنگاری نسبی و مطلق برای نهشته‌های عصر مفرغ، مشخص شد که این محوطه در بردارندۀ چندین مرحلۀ استقراری از دورۀ مفرغ میانی و مفرغ متأخر است. بازۀ زمانی پیشنهادی برای این دو دوره در این محوطه، 2400 تا 2100 پ.م. برای دورۀ مفرغ میانی و 1800 تا 1700 پ.م. برای دورۀ مفرغ متأخر است.

چکیده بخش مرکزی منطقۀ جنوبی دریای کاسپی در طول هزارۀ سوم پیش‌ازمیلاد به‌طور متراکم مسکونی بوده است. از دیدگاه باستان‌شناختی، درک این موضوع اهمیت دارد که محیط‌های سرسبز و حاصلخیز این منطقه از چه زمانی و به چه شیوه‌ای توانسته‌اند جمعیت‌های قابل‌توجهی را در دوران عصر مفرغ پشتیبانی کنند و جوامع ساکن در این ناحیه چگونه در طی هزارۀ سوم و دوم پیش‌ازمیلاد، ساختارهای جدید اجتماعی-اقتصادی را توسعه داده‌اند. محوطۀ قلعه‌بِن، یکی از محوطه‌های کلیدی عصر مفرغ در بخش مرکزی استان مازندران است که در سال ۱۳۹۷ مورد کاوش قرار گرفت. استقرار در این محوطه به دورۀ مس‌وسنگ متأخر، حدود ۳۲۰0پ.م.، بازمی‌گردد و تا نیمۀ دوم هزارۀ دوم پیش‌ازمیلاد، حدود ۱۵0۰پ.م.، تداوم داشته است. شواهد باستان‌شناختی حاصل از قلعه‌بِن نشان می‌دهد که این محوطه در عصر مفرغ، یک سکونتگاه کاملاً یکجانشین و کشاورزی بوده که جمعیتی قابل‌توجه در آن زندگی می‌کرده‌اند. اقتصاد این جامعه بر ترکیبی از دامداری، شامل: پرورش گوسفند، بز، خوک و گاو و کشاورزی در مقیاس گسترده استوار بوده است. در چارچوب منطقه‌ای، جوامع این ناحیه در هزارۀ دوم پیش‌ازمیلاد پیچیدگی بیشتری پیدا کردند؛ شواهد این فرآیند را می‌توان در ظهور گورستان‌های بزرگ حاوی اشیائ مرتبط با جایگاه اجتماعی، توسعۀ نظام‌های جدید کشاورزی و شکل‌گیری شبکه‌های تجارت در مسافت‌های طولانی مشاهده کرد. کشت ارزن دم‌روباهی و ارزن جارویی چینی نشان‌دهندۀ ورود محصولات زراعی جدید و تحول در نظام اقتصادی کشاورزی این دوره است. برنامۀ پژوهشی در محوطۀ قلعه‌بِن نه‌تنها چارچوبی جامع برای گاهنگاری عصر مفرغ در دامنه‌های جنوبی و شمالی رشته‌کوه البرز فراهم می‌کند، بلکه امکان بازنگری در گاهنگاری چندین محوطۀ دیگر را که پیش‌تر براساس روش‌های نسبی تاریخ‌گذاری شده بودند نیز فراهم می‌سازد.

چکیده بنای مکشوفه در محوطۀ باستانی تل آجری در سه کیلومتری شمال‌غربی تخت‌جمشید طی 13فصل کاوش به استناد کتیبه‌های مکشوفه و کاربری آن به‌عنوان دروازه‌ای همتای دروازۀ ایشتار بابل شناخته شد. لایه‌نگاری این بنا دورۀ قبل از ساخت بنا(0) ساخت دروازه (دورۀ 1)، زمان ترک‌شدن بنا (دورۀ 2)؛ سکونت مجدد در مقیاس محلّی (دورۀ 3)؛ غارت و نابودی با منشأ انسانی و طبیعی؛ زلزله (دورۀ 4)، و غارت آجرهای بنا در سده‌های میانۀ اسلامی: دورۀ سلجوقی (دورۀ 5) و آل‌مظفر (دورۀ 6) را نشان می‌دهد. تاریخ‌گذاری مطلق پنج نمونۀ استخوان از تل آجری با قابلیت پایین اطمینان رادیو کربن برای عصر آهن ایران (800-400 پ.م.) نشان‌دهندۀ احتیاط در پذیرش مطالعات کمّی است. تاریخ‌گذاری نسبی ساخت دروازه، جنبه‌های دیرینه‌نگاری 13آجر نبشته، نَه با شیوۀ نگارش ایلامی و بابلی در کتیبه‌های هخامنشی داریوش اول و جانشینانش، بلکه با نشانه‌های متأخر سنّت دورۀ ایلام نو و بابل نو، قدمت آجرهای لعابدار تل آجری که از نظر فنی به شیوۀ باستانی‌تری نسبت به آجرهای شوش یا تخت‌جمشید تعلق دارد و کارکرد احتمالی نسخه‌ای از دروازۀ ایشتار بابل درنظر گرفت که در تئوری باید به احتمال زیاد در دورۀ سلطنت کوروش و مرتبط با فتح بابل در سال 539پ.م. باشد. تمام عناصر قویاً حکایت از پایه‌گذاری دروازۀ تل آجری قبل از ساخت دژ شاهی تخت‌جمشید توسط داریوش اول، به احتمال در بازۀ زمانی 539 تا 518پ.م. دارد.

چکیده شهر شوش به‌عنوان یکی از کهن‌ترین مراکز شهری ایران، در دورۀ ساسانی با فراز و فرودهای سیاسی، اقتصادی و اجتماعی قابل‌توجهی روبه‌رو بوده است. اگرچه در پژوهش‌های تاریخی، حملۀ شاپور دوم به شوش اغلب به‌عنوان نقطۀ پایان حیات این شهر تلقی شده، داده‌های باستان‌شناسی تصویر پیچیده‌تر و پویاتری از وضعیت شوش در این دوره ارائه می‌دهند. پژوهش حاضر باهدف بررسی عوامل اوج و افول شهر شوش در دورۀ ساسانی و تحلیل منابع نوشتاری و مدارک باستان‌شناسی انجام شده است. پرسش اصلی این پژوهش آن است که، چه عواملی موجب رونق و سپس کاهش جایگاه شوش در دورۀ ساسانی شده‌اند و شواهد مادی چگونه این تحولات را بازتاب می‌دهند. فرضیۀ پژوهش بر این‌ استوار است که، رونق نسبی شوش در سده‌های نخست ساسانی، به‌ویژه در دورۀ شاپور اول، در پی انتقال صنعتگران انطاکیه و بازسازی‌های شهری رخ‌داده است و افول تدریجی آن نَه نتیجۀ یک تخریب ناگهانی، بلکه حاصل سیاست تمرکزگرایانۀ دولت ساسانی، توسعۀ شهرهای تازه‌تأسیس نظیر گندی‌شاپور و ایران‌خورۀ شاپور، تغییرات جمعیتی و محدودیت‌های سیاسی-مذهبی بوده است. روش پژوهش توصیفی-تحلیلی و مقایسه‌ای با رویکرد تاریخی است. داده‌ها برپایۀ مدارک اسنادی صدر اسلام و تلفیق آن با بررسی یافته‌های حاصل از کاوش‌های باستان‌شناسی شوش، شامل شواهد معماری، گنجینه‌های سکه، گل‌مهرها، سفال‌ها، نقاشی‌های دیواری، آثار فلزی و شیشه‌ای تحلیل شده‌اند. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که هرچند شوش در قرن چهارم میلادی با بحرانی جدی مواجه شد، شواهد باستان‌شناسی از تداوم سکونت، فعالیت اقتصادی و حیات شهری این شهر تا اواخر دورۀ ساسانی حکایت دارند و افول شوش را باید فرآیندی تدریجی و ساختاری نَه فروپاشی ناگهانی دانست.

چکیده سفال‌های منقوشِ گلابه‌ای دورۀ سامانی، یکی از روشن‌ترین مصادیق درهم‌تنیدگی شئ و نوشتار در هنر اسلامی به‌شمار می‌آیند؛ آثاری که در آن‌ها کتیبه‌های عربی با مضامین عمدتاً اخلاقی و حکمی، نَه صرفاً عنصری تزئینی، بلکه جزئی از ساختار معنایی ظرف هستند. باوجود پژوهش‌های متعدد دربارۀ کتیبه‌های این سفال‌ها، تکرار واژۀ «احمد» در مرکز گروهی از این آثار همچنان محل اختلاف تفسیری است. پژوهش‌های پیشین، بدون دستیابی به اجماع، این واژه را گاه نام شخصی، گاه امضای سفالگر و گاه عبارتی دعایی یا تبرکی دانسته‌اند، بی‌آن‌که تحلیلی نظام‌مند و هم‌زمان از جایگاه، مضامین کتیبه‌های پیرامونی و ویژگی‌های صوری آن‌ها ارائه دهند. این پژوهش با تمرکز بر مجموعه‌ای از نمونه‌های دارای کتیبۀ «احمد» و با بهره‌گیری از تحلیل معناشناختیِ کتیبه‌های پیرامونی، بررسی پالئوگرافیکِ خط و مقایسه با سنت رقم‌گذاری در سفالگری اسلامی، به بازخوانی ماهیت و کارکرد این واژه بر این سفال‌ها می‌پردازد. نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که این آثار از نظر مضامین به مجموعه‌ای محدود و تکرارشونده گرایش دارند و از حیث صوری نیز تقریباً به دو گونۀ مشخص از خط کوفی محدود می‌شوند. این همسانی‌های ساختاری، همراه با شواهدی تکمیلی از رقم‌های مشتمل‌بر نسب در نمونه‌های مشابه، احتمال وابستگی این گروه به یک کارگاه کوچک یا شبکه‌ای از تولید خانوادگی مرتبط با فردی به‌نام «احمد» را تقویت می‌کند. بدین‌سان، «احمد» را می‌توان نشانه‌ای هویتی دانست که در پیوندی ظریف میان فردیت سازنده و هویت کارگاهی شکل‌گرفته و هم‌زمان می‌توانسته است لایه‌ای از تداعی‌های معنوی یا اخلاقیِ پیوسته به این‌نام را در ذهن مخاطب هم‌عصر زنده سازد.

چکیده سفال‌های کتیبه‌دار نیشابور در سده‌های ۳-۴ه‍.ق. یکی از مهم‌ترین داده‌های فرهنگ مادی جهان اسلام و ایران در سده‌های اولیۀ هجری به‌شمار می‌آیند که علاوه‌بر کارکرد مصرفی، حامل مضامین اخلاقی و معنوی نیز بودند. با این‌حال ظرفیت تفسیری این کتیبه‌ها به‌عنوان داده‌هایی برای بازسازی افق ادراکی جامعۀ شهری نیشابور، تاکنون به‌طور نظام‌مند موردتوجه قرار نگرفته است. برهمین‌اساس، هدف این پژوهش بازسازی بخشی از افق ادراکی جامعۀ شهری نیشابور از خلال تحلیل انطباق مضامین این کتیبه‌ها با گفتمان‌های فکری رایج مانند فتوت، ملامتیه و تصوف است. روش پژوهش مبتنی‌بر تحلیل محتوای کیفی-گفتمانی ۶۰ کتیبۀ کوفی است که براساس مقایسۀ مفهومی با منابع متنی و چارچوب نظری فرهنگ مادی و باستان‌شناسی ادراکی صورت گرفته است. در این چارچوب، کتیبه‌ها نَه صرفاً متون تزئینی، بلکه به‌مثابه رسانه‌های معنایی درنظر گرفته شده‌اند که امکان بازخوانی ساختارهای ذهنی و اخلاقی بخشی از جامعۀ شهری را فراهم می‌کنند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که فتوت و ملامتیه بیشترین سهم را درمیان گفتمان‌های قابل‌انطباق دارند و در کنار آن‌ها تصوف، اهل حدیث، ادب دیوانی، کرامیه و معتزله نیز با درجات متفاوتی حضور دارند. این توزیع بیانگر آن است که فرهنگ فکری جامعۀ شهری نیشابور در این دوره ماهیتی چندلایه و هم‌پوشان داشته و مرزهای فرقه‌ای در سطح فرهنگ مادی به‌صورت شبکه‌ای از مفاهیم اخلاقی و معنوی بازنمایی شده است. نتایج حاصل از پژوهش پیشِ‌رو مشخص می‌کند که سفال‌های کتیبه‌دار نیشابور بازتاب فرهنگ مادی جامعه‌ای بوده‌اند که در آن مرزهای فرقه‌ای، به‌جای تقابل، در قالب زبانی مشترک از فضایل اخلاقی بازنمایی می‌شده است؛ غلبۀ فتوت و ملامتیه در این‌میان، بیش از آن‌که بیانگر وابستگی مذهبی صرف باشد، احتمالاً بازتاب اولویت‌های اخلاقی اقشار میانی و بالای شهری مرتبط با تجارت و پیشه‌وری است.

چکیده پژوهش حاضر با هدف بازنمای فضایی و نقشه‌نگاری جغرافیای طبیعی، انسانی و سیاسی خراسان بزرگ در سده‌های سوم و چهارم هجری‌قمری با بهره‌گیری از سامانۀ اطلاعات جغرافیایی (GIS) انجام شده است. این پژوهش با استفاده از داده‌های جغرافیایی-تاریخیِ متون سده‌های ابتدایی اسلامی، به بازسازی نقشه‌ای منسجم از خراسان بزرگ و شناسایی استقرارگاه‌ها، پدیده‌های طبیعی و مرزهای سیاسی و انسانی آن دوره پرداخته و چارچوبی برای تبدیل داده‌های توصیفی متون تاریخی به داده‌های مکانی ارائه می‌کند. متون جغرافیایی سده‌های سوم و چهارم هجری‌قمری حاوی اطلاعات پراکنده‌ای دربارۀ شهرها، راه‌ها، مرزها و عوارض طبیعی هستند که با سازمان‌دهی در محیط GIS قابلیت بازسازی فضایی پیدا می‌کنند. در این پژوهش ابتدا محدوده و ناحیه‌های خراسان براساس متون جغرافیایی-تاریخی تعیین و سپس نقشه‌ای جامع از حدود، استقرارگاه‌ها، شبکۀ راه و عوارض طبیعی آن ترسیم شد. داده‌های مکانی و توصیفی استخراج‌شده از منابع جغرافیایی-تاریخی، ازجمله «احسن التقاسیم مقدسی»، «مسالک الممالک‌ها» و تواریخ محلی، پس از سازمان‌دهی در قالب داده‌های مکانی در محیط ArcGIS Pro پردازش و برای بازسازی نقشۀ خراسان بزرگ به‌کار گرفته شد. نتایج پژوهش که منجر به ترسیم نقشه‌ای دقیق از مختصات استقرارگاهی، عوارض طبیعی، انسانی و به‌ویژه حدود تاریخی خراسان شد، نشان می‌دهد، روایت‌های منابع جغرافیایی سده‌های سوم و چهارم هجری‌قمری در تعیین شهر‌ها، مسیر‌ها و مرز‌های خراسان از انسجام بسیار برخوردارند و با استفاده از بستر نرم‌افزاری قابل تطبیق با موقعیت امروزی می‌باشند. ترسیم نقشه‌ای جامع از خراسان بزرگ با تلفیق داده‌های متون جغرافیایی-تاریخی، بازنمایی منسجم و قابل‌اتکایی از ساختار فضایی، حدود تاریخی و عناصر طبیعی و انسانی این سرزمین در سده‌های سوم و چهارم هجری‌قمری ارائه می‌دهد؛ همچنین لزوم استفاده از نرم‌افزار‌های ترسیم نقشه برای تحلیل و توصیف‌های تاریخی را به دانشجویان تاریخ در پژوهش‌های میان‌رشته‌ای را نمایان می‌سازد.

چکیده در آغاز قرن 10 هـ.ق. خراسان بزرگ به‌دلیل موقعیت راهبردی خود به عرصۀ رقابت و منازعۀ صفویان و شیبانیان بدل شد و شهر بلخ در این‌میان از مراکز مهم سیاسی منطقه به‌شمار می‌رفت. پژوهش حاضر با هدف تبیین جایگاه سیاسی بلخ در دورۀ شیبانیان و بررسی بازتاب تحولات قدرت در فعالیت ضرابخانۀ این شهر انجام شده است. در این راستا، سکه‌ها به‌عنوان شاهد مادی، در کنار منابع تاریخی، امکان بررسی برخی ابهامات تاریخی و بازشناسی ساختارهای قدرت سیاسی را ایفا می‌کنند. از آنجاکه ضرب سکه در متون تاریخی، نماد مشروعیت و استقرار حکومت تلقی می‌شود، تحلیل ضرب سکه در بلخ می‌تواند درک روشن‌تری از تغییرات سیاسی در این منطقه ارائه دهد. پرسش اصلی پژوهش این است که، جایگاه سیاسی شهر بلخ در دورۀ شیبانیان در سدۀ 10 هـ.ق. چگونه قابل تبیین است و داده‌های سکه‌شناختی حاصل از ضرب سکه در این شهر چه تصویری از ساختار قدرت شیبانیان ارائه می‌دهد؟ پژوهش حاضر با رویکرد تاریخی و روش توصیفی-تحلیلی انجام شده است. داده‌های پژوهش بر پایۀ منابع تاریخی و بررسی سکه‌های ضرب بلخ منسوب به حکام شیبانی گردآوری شده و با تطبیق نام حاکم، محل ضرب و تاریخ سکه‌ها با گزارش‌های تاریخی، ارتباط میان فعالیت ضرابخانۀ بلخ و تحولات سیاسی این شهر بررسی شده است. نتایج نشان می‌دهد که بلخ، با وجود تغییرات مکرر در وضعیت سیاسی و جابه‌جایی صاحبان قدرت، جایگاهی پایدار و مهم در ساختار سیاسی شیبانیان داشته است. شناسایی سکه‌های ضرب بلخ از هر شش شاخۀ قدرت خاندان شیبانی، استمرار فعالیت ضرابخانۀ این شهر را در دوره‌های مختلف نشان می‌دهد و ضرب سکه در این شهر، نه‌تنها کارکرد اقتصادی داشت، بلکه به‌عنوان ابزاری برای نمایش اقتدار سیاسی و تثبیت مشروعیت حکام شیبانی عمل می‌کرد. از این‌رو، سکه‌های ضرب بلخ در کنار منابع تاریخی، نه‌تنها برای شناسایی حاکمان و فعالیت ضرابخانۀ این شهر، بلکه به‌عنوان شواهدی برای بازسازی جایگاه سیاسی بلخ در ساختار قدرت شیبانیان قابل استفاده‌اند.

چکیده طی سده‌های 10 تا 14م.، سفالینه‌های نوع اسگرافیاتو در گستره‌ای وسیع، شامل: ایران، قفقاز، آناتولی و اروپای شرقی به‌طور گسترده رواج و توزیع داشته‌اند. براساس مطالعات گونه‌شناختی گروبه و آلن، این سنت سفالگری به پنج گروه اصلی تقسیم می‌شود: اسگرافیاتوی ساده، اسگرافیاتوی لعاب‌پاشیده، چامپلِوِه/گَرّوس، آق‌کند و آمل. باوجود این طبقه‌بندی تثبیت‌شده، آگاهی ما از بسترهای واقعی تولید این سفالینه‌ها، شامل کارگاه‌ها، کوره‌ها، ابزارها و فرایندهای فنی، همچنان در حد فرضیه باقی‌مانده و بیشتر بر گزارش‌های تأییدنشدۀ دلالان و عتیقه‌فروشان متکی بوده است. همچنین پیش از این، هیچ‌گونه بررسی باستان‌شناختی نظام‌مند و جامعی دربارۀ محوطه‌های تولید این سفالینه‌ها انجام نشده بود. بدین‌ترتیب، این پژوهش در زمرۀ نخستین پروژۀ باستان‌شناختی در ایران به‌شمار می‌آید که به‌طور اختصاصی با هدف شناسایی و کاوش کارگاه‌های تولید سفالینه‌های اسگرافیاتو انجام شده است؛ پرسش‌های مهم پژوهش عبارتنداز: 1) فناوری سفالگری اسگرافیاتو در طول پنج سده چگونه تحول و تکامل یافته است؟ 2) کدام سبک‌ها بازتاب‌دهندۀ مراحل اولیه‌تر این تحول و کدام‌یک بیانگر جدیدترین نوآوری‌های فنی‌ در تولید بوده‌اند؟ بررسی‌های میدانی نگارندگان در سال 1393/2015م. در بخش جنوبی شمال‌غرب ایران، منجر به شناسایی بیش از ۲۰محوطۀ باستانی شد که در آن‌ها بقایای قابل‌توجهی از سفالینه‌های اسگرافیاتو به‌دست آمد. درمیان این محوطه‌ها، آغچه‌ریش برای انجام کاوش انتخاب شد؛ بر این‌اساس، پژوهش حاضر مبتنی‌بر تحلیل یافته‌های سفالینه‌های اسگرافیاتو حاصل از کاوش‌ها و بررسی‌های باستان‌شناختی محوطۀ آغچه‌ریش بوده است. یافته‌های کاوش شامل چندین کورۀ سفالگری، مقادیر قابل‌توجهی سفالینه‌های گَرّوس و آق‌کند، ساختارهای مسکونی، بناهای کارگاهی، ابزارهای مورداستفاده در پشتیبانی و چیدمان سفال در کوره، ازجمله پایه‌های میله‌ای و سه‌پایه‌ها (سدۀ 10 تا 14م.)، دستبندهای شیشه‌ای، سکه‌های متعلق به سدۀ 10م.، گورها و یک گورستان تاریخی بوده است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد وجود هم‌زمان عناصر مسکونی و صنعتی در این محوطه، اطلاعات ارزشمندی دربارۀ سازمان‌دهی تولید سفالینه‌های اسگرافیاتو و نیز زندگی روزمرۀ سفالگران و صنعتگران فراهم می‌کند. نتایج تحلیلی گونه‌شناختی و تفصیلی مجموعۀ سفالینه‌ها، حاکی از مدیریت و انسجام کارگاه‌های تولید سفالِ محوطۀ آغچه‌ریش در قرون 10 تا 14م. داشته است.

چکیده از گونه‌های رایج معماری متأخر تاریخی ایران، خانه‌های اربابی هستند که بیشتر آن‌ها در دورۀ قاجار ساخته شده و موردتوجه حاکمان شهرها و روستاهای این دوره قرار داشتند. بیشتر خانه‌های اربابی منطقۀ کهگیلویه، نوعی قلعه‌های دشتی محسوب می‌گردند که طی سده‌های متأخر اسلامی (از اوایل دورۀ قاجاریه تا پهلوی اول) به‌دلیل ضعف حکومت مرکزی و هرج و مرج‌های ناشی از آن و نیز با هدف اقامت و سکونت خان‌‌های محلی و اطرافیانشان، احداث شده‌اند. طی بررسی روشمندی که در منطقۀ کهگیلویه طی سال‌های 1402 الی 1404 توسط نگارندگان انجام گرفت، 34خانۀ اربابی شناسایی گردید. از مهم‌ترین اهداف این پژوهش، در کنار تجزیه و تحلیل داده‌های حاصل از آن و بهره‌گیری از نتایج انتشارات صورت‌گرفته درمورد استحکامات تدافعی و قلاع، مطالعۀ معماری بناهای مذکور می‌باشد. نتایج حاصل‌شده نشان‌گر آن است که در این بناها، به‌لحاظ جغرافیایی و تدافعی تپه‌های طبیعی و بلندی‌ها به جهت اشراف به مناطق پیرامون و توان دفاعی بهتر موردتوجه خاص بوده است. به‌لحاظ طرح، این قلعه‌ها دارای نقشه‌هایی با حیاط مرکزی و به‌صورت درونگرا و با ارتباط فضایی مشابه ساخته شده‌اند. تزئینات گچبری و آجرکاری با نقوش اسلیمی و هندسی از تزئینات غالب در این دسته از بناهاست.