نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسنده
گروه باستان شناسی، دانشکده میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری، دانشگاه مازندران
چکیده
سفالهای منقوشِ گلابهای دوره سامانی یکی از روشنترین مصادیق درهمتنیدگی شیء و نوشتار در هنر اسلامی بهشمار میآیند؛ آثاری که در آنها کتیبههای عربی با مضامین عمدتاً اخلاقی و حکمی، نه صرفاً عنصری تزئینی بلکه جزئی از ساختار معنایی ظرف هستند. علیرغم پژوهشهای متعدد درباره کتیبههای این سفالها، تکرار واژه «احمد» در مرکز گروهی از این آثار همچنان محل اختلاف تفسیری است. پژوهشهای پیشین، بدون دستیابی به اجماع، این واژه را گاه نام شخصی، گاه امضای سفالگر و گاه عبارتی دعایی یا تبرکی دانستهاند، بیآنکه تحلیلی نظاممند و همزمان از جایگاه، مضامین کتیبههای پیرامونی و ویژگیهای صوری آنها ارائه دهند. این مقاله با تمرکز بر مجموعهای از نمونههای دارای کتیبه «احمد» و با بهرهگیری از تحلیل معناشناختیِ کتیبههای پیرامونی، بررسی پالئوگرافیکِ خط و مقایسه با سنت رقمگذاری در سفالگری اسلامی، به بازخوانی ماهیت و کارکرد این واژه بر این سفالها میپردازد. نتایج این پژوهش نشان میدهد که این آثار از نظر مضامین به مجموعهای محدود و تکرارشونده گرایش دارند و از حیث صوری نیز تقریباً به دو گونه مشخص از خط کوفی محدود میشوند. این همسانیهای ساختاری، همراه با شواهدی تکمیلی از رقمهای مشتمل بر نسب در نمونههای مشابه، احتمال وابستگی این گروه به یک کارگاه کوچک یا شبکهای از تولید خانوادگی مرتبط با فردی به نام «احمد» را تقویت میکند. بدینسان، «احمد» را میتوان نشانهای هویتی دانست که در پیوندی ظریف میان فردیت سازنده و هویت کارگاهی شکل گرفته و همزمان میتوانسته است لایهای از تداعیهای معنوی یا اخلاقیِ پیوسته به این نام را در ذهن مخاطب همعصر زنده سازد.
کلیدواژهها
موضوعات
عنوان مقاله [English]
Unraveling “Aḥmad” Meaning and Function of a Recurring Inscription on Samanid Slip‑Painted Pottery
نویسنده [English]
- Morteza Ataie
Assistant Professor, Department of Archaeology, University of Mazandaran
چکیده [English]
Samanid slip-painted ceramics represent some of the most significant examples of the conjunction of text and object in Islamic art. In these works, Arabic inscriptions, primarily featuring ethical and sapiential themes, function not merely as decorative elements but as integral components of the vessel’s semantic structure. Despite numerous studies on the inscriptions of these ceramics, the repeated appearance of the word Aḥmad at the center of certain groups of these wares continues to be a subject of interpretative debate. Previous research, lacking consensus, has variously identified this word as a personal name, a potter’s signature, or a benedictory or auspicious phrase, yet without offering a systematic and simultaneous analysis of its placement, the themes of encircling inscriptions, and their formal characteristics. This article, focusing on a collection of ceramics inscribed with Aḥmad, re-examines the meaning and function of this word on these wares. It employs a semantic analysis of the encircling inscriptions, a paleographic examination of the script, and a comparison with the tradition of potter’s signature (Raqam) in Islamic ceramics. The findings indicate that these ceramics exhibit a tendency towards a limited and repetitive set of themes and are formally restricted to approximately two distinct styles of Kufic script. These structural commonalities, along with supplementary evidence from inscriptions featuring nisba (genealogical attributions) on similar wares, strengthen the possibility that this group is linked to a small workshop or a network of familial production associated with an individual named Aḥmad. Consequently, Aḥmad functioned as an identity marker, subtly connecting the maker’s individuality with workshop identity. It simultaneously evoked layers of spiritual or ethical associations linked to this name in the contemporary viewer’s mind.
کلیدواژهها [English]
- Samanid ceramics
- Kufic inscriptions
- Ahmad
- potter’s signature
- Nishapur
- Islamic epigraphy
)