نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسنده
دانشگاه لرستان، گروه باستان شناسی
چکیده
سفالهای کتیبهدار نیشابور در سدههای 3-4ه.ق، یکی از مهمترین دادههای فرهنگ مادی جهان اسلام و ایران در سدههای اولیۀ هجری بهشمار میآیند که علاوه بر کارکرد مصرفی، حامل مضامین اخلاقی و معنوی نیز بودند. با این حال ظرفیت تفسیری این کتیبهها بهعنوان دادههایی برای بازسازی افق ادراکی جامعۀ شهری نیشابور، تاکنون بهطور نظاممند مورد توجه قرار نگرفته است. بر همین اساس، هدف این پژوهش بازسازی بخشی از افق ادراکی جامعۀ شهری نیشابور از خلال تحلیل انطباق مضامین این کتیبهها با گفتمانهای فکری رایج مانند فتوت، ملامتیه و تصوف است. پرسش اصلی پژوهش این است که کتیبههای کوفی سفال نیشابور چه مضامین فکری و اخلاقی را بازتاب میدهند و این مضامین تا چه اندازه با گفتمانهای فکری و اجتماعی زمانه همپوشانی دارند؟ روش پژوهش مبتنی بر تحلیل محتوای کیفی-گفتمانی 60 کتیبۀ کوفی است که بر اساس مقایسۀ مفهومی با منابع متنی و چارچوب نظری فرهنگ مادی و باستانشناسی ادراکی صورت گرفته است. در این چارچوب، کتیبهها نه صرفاً متون تزئینی، بلکه بهمثابه رسانههای معنایی در نظر گرفته شدهاند که امکان بازخوانی ساختارهای ذهنی و اخلاقی بخشی از جامعه شهری را فراهم میکنند. یافتههای پژوهش نشان میدهد که فتوت و ملامتیه بیشترین سهم را در میان گفتمانهای قابل انطباق دارند و در کنار آنها تصوف، اهل حدیث، ادب دیوانی، کرامیه و معتزله نیز با درجات متفاوتی حضور دارند. این توزیع بیانگر آن است که فرهنگ فکری طبقۀ متوسط به بالای نیشابور در این دوره ماهیتی چندلایه و همپوشان داشته و مرزهای فرقهای در سطح فرهنگ مادی بهصورت شبکهای از مفاهیم اخلاقی و معنوی بازنمایی شده است. شایان ذکر است که در میان این کتیبهها، یک نمونه با مضمون هویتی صریح، از الگوی غالب حکمی-اخلاقی فاصله گرفته که خود اهمیت تحلیلی ویژهای دارد.
کلیدواژهها
موضوعات
عنوان مقاله [English]
The Perceptual Horizon of Urban Society in Nishapur during the 9th and 10th Centuries Based on Kufic Inscriptions on Pottery
نویسنده [English]
- Hossein Sedighian
Department of Archaeology, University of Lorestan
چکیده [English]
Inscribed Nishapur pottery of the 9th and 10th centuries constitutes one of the most significant bodies of material culture from the early Islamic world and Iran, functioning not only as utilitarian objects but also as carriers of ethical and spiritual meanings. The aim of this study is to reconstruct part of the perceptual horizon of Nishapur’s urban society through analyzing the correspondence between the themes of these inscriptions and the dominant intellectual discourses of the period, including futuwwa, Malāmatiyya, and Sufism. The principal research question asks which intellectual and ethical concepts are reflected in the Kufic inscriptions on Nishapur pottery and to what extent these themes overlap with the intellectual and social discourses of the time. The research method is based on a qualitative-discursive content analysis of 60 Kufic inscriptions, conducted through conceptual comparison with textual sources and within the theoretical framework of material culture studies and cognitive archaeology. Within this framework, the inscriptions are interpreted not merely as decorative texts but as semantic media capable of revealing the mental and ethical structures of urban society. The findings demonstrate that futuwwa and the Malāmatiyya constitute the most dominant discourses represented in the inscriptions, while Sufism, the ahl al-ḥadīth, bureaucratic-adab culture, Karrāmiyya, and Muʿtazilism are also present to varying degrees. This distribution suggests that the intellectual culture of Nishapur in this period possessed a multilayered and overlapping character, in which sectarian boundaries within material culture were represented through interconnected networks of ethical and spiritual concepts. Ultimately, the pottery inscriptions can be interpreted as instruments for the reproduction and reinforcement of systems of meaning within the urban sphere.
کلیدواژهها [English]
- Inscribed Pottery
- Nishapur
- Material Culture
- Cognitive Archaeology
- Discourse Analysis
)