نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• دنیا اعتمادی فر ¹
• روح الله یوسفی زشک ²
• محمد اقبال چهری ³

¹ گروه تاریخ و باستان‌شناسی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

² گروه باستان‌شناسی، واحد ورامین، دانشگاه آزاد اسلامی، ورامین، ایران

³ گروه تاریخ و باستان شناسی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران مرکزی، تهران، ایران.

چکیده

تحقیقات باستان‌شناسی اخیر در تپه حصار، واقع در شمال شرق فلات مرکزی ایران، شواهد ملموسی از حضور پدیده آغاز ایلامی در این محوطه ارائه داده است. محور اصلی این پژوهش، تحلیل تطبیقی سفال های خاکستری و مهر استوانه‌ای به‌دست‌آمده از لایه‌های دوره حصار II (نیمه دوم هزاره چهارم پیش از میلاد) با نمونه‌های شناخته شده از سایر محوطه های آغاز ایلامی است. یافته‌ها نشان می‌دهد که سفال‌های خاکستری حصار، از حیث ترکیب خمیر، شیوه پخت، فرم و تزئینات، شباهت‌های روشنی با نمونه‌های استاندارد آغاز ایلامی تپه سفالین پیشوا دارند. تحلیل مهرهای استوانه‌ای حصار، از منظر مواد، شیوه ساخت و بیان تصویری، پیوندهای فرهنگی حصار با جنوب غرب ایران و نیز نقش آن در شبکه‌های مبادلاتی و هنری آغاز ایلامی را بازتاب می‌دهد. مجموعه شواهد مزبور، تپه حصار را نه صرفاً به عنوان یک نقطه تماس‌، بلکه به مثابه حلقه‌ای فعال و نوآور در تعاملات فرهنگی اواخر هزاره چهارم ق.م مطرح می‌سازد و ضرورت بازنگری در مدل‌های رایج انتقال فرهنگ آغاز ایلامی به مناطق شمالی‌تر را برجسته می‌کند. بر مبنای داده‌های سفال و مهر، تپه حصار نه صرفاً یک حلقه منفعل، بلکه کنشگری فعال در شبکه‌های ارتباطی و تحولات فرهنگی عصر آغاز ایلامی در شمال فلات ایران به‌شمار می‌رود؛ محوطه‌ای که با انتخاب و بازآفرینی عناصر وارداتی و محلی، به شکل‌گیری سنت‌های فرهنگی متمایز یاری رسانده است.

کلیدواژه‌ها

• تپه حصار
• آغاز ایلامی
• سفال خاکستری
• مهر استوانه‌ای
• شمال‌شرق ایران
• شبکه‌های فرهنگی

عنوان مقاله [English]

Cultural Boundaries in Northeastern Iran during the Second Half of the Fourth Millennium BCE: Reconsidering the Role of Tepe Hissar in the Proto-Elamite Phenomenon Based on Archaeological Evidence

نویسندگان [English]

• Donya Etemadifar ¹
• Rouhollah Yousefi ²
• MOhammad Eghbal Chehri ³

¹ Department of Archaeology, Science and Research Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran

² Department of Archeology, Varamin-Pishva Branch, Islamic Azad University, Varamin, Iran.

³ Department of History & Archeology , ,Central Tehran Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran.

چکیده [English]

Recent archaeological research at Tepe Hissar, located in the northeast of the Central Iranian Plateau, has provided concrete evidence for the presence of the Proto-Elamite phenomenon at this site. The main focus of this study is a comparative analysis of the gray ware pottery and the cylinder seals recovered from the layers of the Hissar II period (second half of the fourth millennium BCE), with well-known samples from other Proto-Elamite sites. The findings indicate that the gray wares of Hissar, in terms of clay composition, firing technique, form, and decorations, display clear similarities with the standard Proto-Elamite examples from Tepe Sofalin, Pishva. The analysis of the Hissar cylinder seals—regarding material, manufacturing techniques, and iconography—reflects the cultural connections of Hissar with southwestern Iran and its role in the exchange and artistic networks of the Proto-Elamite era. This body of evidence positions Tepe Hissar not merely as a point of contact, but as an active and innovative link in the cultural interactions of the late fourth millennium BCE, highlighting the need to reconsider prevailing models for the transmission of Proto-Elamite culture to northeastern regions. Based on ceramic and seal data, Tepe Hissar should be viewed not as a passive intermediary, but as an active agent in the communication networks and cultural developments of the Proto-Elamite period in northeastern Iran—a site that, through the selection and reinterpretation of imported and local elements, contributed to the formation of distinctive cultural traditions.

کلیدواژه‌ها [English]

• Tepe Hissar
• Proto-Elamite
• Gray Ware Pottery
• Cylinder Seal
• Northeastern Iran
• Cultural Networks