مطالعات باستان شناسی

بررسی سفالینۀ نوسنگی مکشوفه از پارس‌آباد مغان در بستر فرهنگ نوسنگیِ حوزۀ فرهنگی قره‌سو - دشت مغان (شرق آذربایجان)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

قادر ابراهیمی 1
سید روح اله محمدی 2

1 دکتری باستان‌شناسی، گروه باستان‌شناسی، دانشکدۀ علوم اجتماعی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران (نویسندۀ مسئول).

2 کارشناس مسئول باستان‌شنا‌سی اداره کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان اردبیل، اردبیل، ایران.

https://doi.org/10.22059/jarcs.2026.391523.143340
چکیده
در حوزۀ مطالعات باستان‌شناسی پیش‌ازتاریخ ایران، شرق آذربایجان جزو مناطق کم‌شناخته شده و مهجور محسوب می‌شود. باوجود پتانسیل و قابلیت‌های زیست‌محیطی بالای این منطقه مع‌الأسف اندک پژوهش‌های صورت گرفته نیز هنوز نتوانسته چارچوب‌های فرهنگی پیش‌ازتاریخ این منطقه را به‌درستی تبیین کرده باشد. کشف اتفاقی یک نمونۀ ظرف سفالین مربوط به دوران نوسنگی از قوشاتپۀ پارس‌آباد، زمینه‌های انجام این پژوهش را به‌منظور مطالعۀ فرهنگ‌های نوسنگی دشت مغان مهیا ساخت. دیگر یافته‌های جدید از دوران نوسنگی در این منطقه، ازجمله قوشاتپۀ مشگین‌شهر و بئی‌باغلی بیله‌سوار و مطالعات تطبیقی این آثار با نمونه‌های مشابه در حوضۀ دریاچۀ ارومیه و درۀ رود ارس منجر به شناسایی فرهنگ جدیدی از دورۀ نوسنگی متأخر در شرق آذربایجان گردید. تاریخ‌گذاری سنت سفالی قره‌سو - دشت مغان نشان می‌دهد این فرهنگ در هزارۀ ششم پیش‌ازمیلاد نقش رابط بین فرهنگ‌های نوسنگی حوضۀ دریاچۀ ارومیه و قفقاز جنوبی را ایفا کرده است. تکنیک‌های سفالی، تزئینات و ساختار سفال‌های فرهنگ نوسنگی قره‌سو - دشت مغان تشابهات و همانندی‌های قابل‌توجهی را با فرهنگ شولاوری-شومو تپه در قفقاز جنوبی و حاجی‌فیروز در حوضۀ دریاچۀ ارومیه آشکار ساخته است. پژوهش حاضر به‌عنوان گام نخست در معرفی و شناسایی فرهنگ نوسنگی مناطق شرقی آذربایجان ایران تحت‌عنوان فرهنگ قره‌سو - دشت مغان در دورۀ نوسنگی جدید است.

کلیدواژه‌ها

نوسنگی
قره‌سو - دشت مغان
پارس‌آباد
قوشاتپه
موضوعات

عنوان مقاله English

Neolithic Pottery Discovered from the Mughan Steppe within the Context of the Neolithic Culture of the Qara Su-Mughan Steppe (East Azerbaijan)

نویسندگان English

Ghader Ebrahimi 1
Seyed Ruhollah Mohammadi 2
1 Ph.D. in Archaeology, Department of Archaeology, Faculty of Social Sciences, University of Mohaghegh Ardabili, Ardabil, Iran (Corresponding Author)
2 Senior Archaeology Officer, General Directorate of Cultural Heritage, Tourism, and Handicrafts of Ardabil Province, Ardabil, Iran Iran.
چکیده English

Abstract
In the field of prehistoric archaeology studies in Iran, East Azerbaijan is considered one of the unknown, obscure, and neglected regions. Despite the high environmental potential and capabilities of this area, unfortunately, the few studies conducted have not yet been able to accurately define the prehistoric cultural frameworks of this region. The accidental discovery of a Neolithic pottery vessel from Qosha Tepe in Parsabad paved the way for carrying out this research aimed at studying Neolithic cultures of the Mughan Steppe. Other new findings from the Neolithic era in this region, including Qosha Tepe in Mishkin and Bey Baghli in Bileh Savar, along with comparative studies of these artifacts with similar examples in the Urmia Lake basin and the Aras River valley, led to the identification of a new culture from the Late Neolithic period in East Azerbaijan. The dating of the Qara Su-Mughan pottery tradition indicates that this culture played a connecting role between the Neolithic cultures of the Urmia Lake basin and the Southern Caucasus in the sixth millennium BCE. The pottery techniques, decorations, and structure of the ceramics from the Qara Su-Mughan Neolithic culture reveal significant similarities and resemblances with the Shulaveri-Shomu culture in the Southern Caucasus and the Hajji Firuz culture in the Urmia Lake basin. This research serves as the first step in introducing and identifying the Neolithic culture of Eastern Azerbaijan, Iran, referred to as the Qara Su-Mughan culture during the New Neolithic period.
Keywords: Neolithic, Qara Su-Mughan Steppe, Parsabad, Qosha Tepe.
 
1. Introduction
The Qara Su-Mugan Steppe basin encompasses a vast watershed area of approximately 21,245 square kilometers, located between Ardabil and East Azerbaijan provinces. It features a climate ranging from humid and hot to very cold mountainous conditions, which has endowed it with diverse geographical landscapes. Some field studies in this area reveal artifacts from the Early Paleolithic to the Middle Paleolithic across the entire Qara Su River basin. These abundant findings, derived from just a single visit and initial surveys, indicate the region’s attractiveness for human groups from the Paleolithic era up to the beginning of the Neolithic period. Unfortunately, the lack of serious archaeological studies in this region has hindered any detailed discussion regarding its prehistoric cultural characteristics.
 
2. Qara Su-Mughan Steppe and Neolithic Cultures in the NW Iran
The Qara Su-Mugan cultural zone encompasses two distinct drainage basins, each with entirely different and sometimes contrasting geographical features, covering an area of approximately 21,000 square kilometers in eastern of Iranian Azerbaijan—located in northwestern Iran. These two basins range from the hot and humid plains of the Mugan steppe to the very cold and dry slopes of Mount Sabalan (Savalan in local), and are governed by a single cultural tradition that has persisted from ancient times to the present, forming a continuous cultural landscape.
The Qara Su-Mugan cultural zone encompasses two distinct drainage basins, each with entirely different and sometimes contrasting geographical features, covering an area of approximately 21,000 square kilometers in eastern of Iranian Azerbaijan—located in northwestern Iran. These two basins range from the hot and humid plains of the Mugan steppe to the very cold and dry slopes of Mount Sabalan (Savalan in local dialect) and are governed by a single cultural tradition that has persisted from ancient times to the present, forming a continuous cultural landscape.
The Qara Su River basin originates from the Baghru/Taleghan mountain ranges in the east of Ardabil Plain and the Bazqush in the west, as well as the entire northern slopes of Mount Sabalan. After traversing the plains of Ardabil, Arshagh plain, and Meshgin Shahr area, it ultimately merges with the Ahar-Chayi River, forming the Dar-e-Rood River (Yort Valley) along the northern course of the Dar-e-Rood River, and finally joins the Aras River at the western end of the Mugan Plain. Therefore, this large watershed can be divided into three parts: the Qara Su basin—including the plains of Ardabil, Arshagh, and Meshgin; the Ahar Chayi basin—including the mid-mountain plains of Varzeqan and Ahar; and finally, the Dar-e-Rood basin—including the western parts of Germi County, Ungut, and Aslanduz plain.
The Neolithic period in this region was first identified through excavations at Qosha Tepe, near the ancient site of Shaharyeri located in the Qara Su River basin between Meshgin Shahr and Ardabil. Although earlier, Charls Berney had identified two sites dating from the Neolithic to Chalcolithic period in the Meshgin Shahr area and the Ahar Chayi basin, the excavators of Qosha Tepe for the first time demonstrated the sequence of ceramic traditions from the Neolithic in this region. Although the lack of absolute dates from this site has created significant uncertainties regarding the interpretation of finds within the broader framework of the Neolithic in Iranian Azerbaijan, the discovery of these artifacts has nonetheless revealed the characteristics of the Neolithic in the eastern parts of northwestern Iran.
Bey Bagli is another Neolithic settlement in the Mugan Steppe. This small Neolithic site is located on the eastern side of the Mugan Plain, where the Ghamish Chayi (Barzand Chayi) River joins the Bulgar Chayi. This site is situated on the Ghamish Chayi terrace top of a little hill. The ceramic assemblage from this site mainly includes light to dark brown pottery. Red sherds, which sometimes appear brick-red due to high firing temperatures, can also be found among the pottery. Buff wares are rare. Most of the sherds have a soft fabric, while some small vessels exhibit a fine fabric. All pottery vessels have a paste containing organic temper, Chaff-Faced ware is frequently observed. Various techniques were used in decorating the Bey Bagli pottery. Based on color, construction, and surface treatment, the pottery from the Bey Bagli site can be divided into five main categories: 1) Red-slip, polished ware with a red slip 2) Red-colored ware 3) Buff sherds with incised decorations 4) Buff to light brown jars with additive and carved decorations 5) Plum colored vessels.
One of the issues regarding the Neolithic period in northwest Iran is Transitional from the late Neolithic to the Chalcolithic period. Recent studies place the traditions of the Hajji Firuz culture and Tepe Ahranjan within the late Neolithic period, dating between 6000-5400 BCE. The final cultural phases of the late Neolithic in the southern basin of Lake Urmia, Hajji Firuz, and in the northern regions are represented by Ahranjan (5900-5400 BCE). Although Mellaart and some researchers have emphasized the expansion of the Hajji Firuz culture into the Aras Valley based on limited surface findings in the Qara Dagh area, the results of excavations at Ahranjan in the Salmas Plain, Dava Goz in Khoy, Kultepe Gargar in Jalfa, and extensive investigations by the German team have not reported any evidence of Hajji Firuz ceramic traditions beyond the southern plains of Lake Urmia.
 
3. Conclusion
In the eastern regions of Azerbaijan, the latest cultural phases of the Neolithic can be identified along the shores of the Qara Su River and in the Mugan Plain. Excavations at Qosha Tepe along the Qara Su River have revealed a late Neolithic ceramic tradition dating to the mid-sixth millennium BCE. If we accept the absolute dating of the Hajji Firuz culture between 6000 and 5400 BCE, then the Neolithic settlement at Qosha Tepe, or at least its lowest stratigraphic layers, must have been established in the mid-6th millennium BCE. Recent Neolithic findings from Bey Bagli Bilesavar and Qosha Tepe Parsabad indicate a dominant and similar cultural package across Neolithic settlements in the Qara Su basin and the Mugan Plain. The presence of similar pottery types and decorative techniques among these settlements suggests a coherence in ceramic traditions, which can be referred to as a new Neolithic culture.
In the northern Aras River basin and the southern Caucasus, the Neolithic process appears later compared to the Fertile Crescent and the Lake Urmia basin. Based on this, it can be concluded that Neolithic cultures in northwest Iran originated from the Lilan Plain and developed in the Lake Urmia basin, then experienced growth and flourishing in the Qara Su-Mugan Steppe area. This region can be considered a linking zone between the Neolithic cultures of the Lake Urmia basin and the southern Caucasus.

کلیدواژه‌ها English

Neolithic
Qara Su-Mughan Steppe
Parsabad
Qosha Tepe
- ابراهیمی، قادر؛ و مجیدخواه، سپیده، (1404). کاوش‌های دمورگان در شرق آذرباییجان: شهرستان نمین. تبریز: پروژۀ ترجمۀ حسنلو.
- آجورلو، بهرام، (1386). «فرآیند نوسنگی شدن آذربایجان». رسالۀ دکتری باستان‌شناسی پیش‌ازتاریخ، دانشگاه تهران (منتشر نشده). 
- آجورلو، بهرام، (1392). «دورۀ نوسنگی قدیم در منطقه دریاچۀ ارومیه». مجلۀ هنر و تمدن شرق، 1: 25-32. https://www.jaco-sj.com/article_3688.html 
- بختیاری، سحر؛ شیرازی، روح الله؛ عمرانی، بهروز؛ و موسی‌پورنگاری، فریبا، (1397). «سیر تطور فرهنگی منطقۀ قره‌داغ در خلال هزاره‌های ششم تا چهارم پیش‌ازمیلاد: براساس داده‌های بررسی هوراند». پژوهش‌های باستان‌شناسی ایران، 8 (18): 25-43. https://doi.org/10.22084/nbsh.2018.15386.1691 
- بختیاری، سحر؛ عمرانی، بهروز؛ سلمانپور، رضا؛ ابطحی‌فروشانی، سیده زهرا؛ و بختیاری، سپیده، (1398). «تحلیل دوران نوسنگی شرق دریاچۀ ارومیه برمبنای مطالعات باستان‌شناختی شهرستان هوراند». مطالعات باستان‌شناسی پارسه، 3 (7): 7-21. http://dx.doi.org/10.30699/PJAS.3.7.7 
- جوان، کاظم؛ طاهری‌شهرآئینی، حمید؛ نصیری‌صالح، فرزین؛ و حبیبی‌نوخندان، مجید، (1390). «روش جدید جهت پیش‌بینی پراکنش مکانی دما و بارش در حوضۀ آبریز رودخانۀ قره‌سو (اردبیل)». پژوهش‌های اقلیم شناسی، 2 (5 و 6): 117-130.
- حسن‌زاده، رسول؛ اسفندیاری درآباد، فریبا؛ و اصغری‌سراسکانرود، صیاد، (1400). «ارزیابی نتایج کاربری اراضی بر دبی رودخانۀ دره رود در بازۀ زمانی 30 ساله با استفاده از مدل HEC-HMS». پژوهش‌های ژئومورفولوژی کمّی، 10 (3): 174-157. http://dx.doi.org/10.22034/gmpj.2021.274972.1259
- حسینی، یاسر، (1399). «برآورد دبی سیلابی زیرحوضه‌های دره رود در استان اردبیل با استفاده از خصوصیات فیزیوگرافی حوضه». هیدروژئومورفولوژی، 7 (25): 83-98. https://doi.org/10.22034/hyd.2021.41477.1542 
- حصاری، مرتضی، (1398). «تحلیل و بررسی تغییرات در سنت سفال مس‌وسنگ تپه ایدیر، دشت مغان، استان اردبیل». پژوهش‌های باستان‌شناسی ایران، 9 (21): 23-40. https://doi.org/10.22084/nbsh.2019.16391.1748 
- حصاری، مرتضی؛ و اکبری، حسن، (1384). «گزارش گمانه‌زنی تپه ایدیر اصلاندوز». گزارش‌های باستان‌شناسی 4، تهران: پژوهشکدۀ باستان‌شناسی: 30-13.
- خان‌محمدی، بهروز، (1393). «استقرارهای پیش‌ازتاریخ دشت ارومیه از دورۀ نوسنگی تا پایان عصر مس‌سنگی». پژوهش‌های باستان‌شناسی مدرس، 10-11: 143-161.
- خدابنده‌لو، بهروز؛ خاوریان‌نهزک، حسن؛ و قربانی، اردوان، (1398). «آشکارسازی تغییرات کاربری/ پوشش اراضی با استفاده از طبقه‌بندی شئ‌گرای تصاویر ماهواره‌ای (مطالعۀ موردی: حوضۀ آبریز قره‌سو، استان اردبیل)». سنجش‌ از دور و سامانه اطلاعات جغرافیایی در منابع طبیعی، 10، 3: 76-92. https://dorl.net/dor/http://dorl.net/dor/20.1001.1.26767082.1398.10.3.5.6 
- درخشی، حسن؛ و هژبری‌نوبری، علیرضا، (1388). «تحلیل نوسنگی شدن شرق آذربایجان (استان اردبیل) برمبنای شواهد باستان‌شناسی قوشاتپه شهریری». پیام باستان‌شناس، 6 (12): 1-12. https://dorl.net/dor/20.1001.1.20084285.1388.6.12.1.3 
- درخشی، حسن؛ هژبری‌نوبری، علیرضا؛ و فیروزمندی، بهمن، (1387). «گاهنگاری نسبی سفال‌های قوشاتپه شهریری»، پیام باستان‌شناس، 5 (10): 20-32. https://dorl.net/dor/20.1001.1.20084285.1387.5.10.2.3 
- درویانکو، آناتولی؛ زیدی، محسن؛ زنین، آناتولی؛ گلادیشو، سرگی؛ و شاپگین، آندری کریوو، (1392). «گزارش بررسی باستان‌شناختی هیأت مشترک روسیه-ایران در کرانه‌های جنوبی دریای کاسپی». باستان‌شناسی ایران، 4: 8-22.
- رزاقی، حسین؛ و حمید فهیمی، (1383). «گزارش مقدماتی گمانه‌زنی در تپه جلبر (خان بابا) آذربایجان غربی مرداد 1375». باستان‌شناسی و تاریخ، 18 (2): 52-59.
- عابدی، اکبر، (1401). «دورۀ شکل‌گیری و انتقالی دالما (؟!) گاهنگاری مطلق فرهنگ و سنت سفالی دالما براساس تاریخ‌گذاری‌‌های جدید با استفاده از روش طیف‌سنج جرمی شتاب‌دهنده (ANS)». پژوهۀ باستان‌سنجی، 8 (2): 1-16. http://dx.doi.org/10.52547/jra.8.2.1 
- عابدی، اکبر؛ ابراهیمی، قادر؛ سالک اکبری، حسن؛ ناصری‌صومعه، حسین؛ امجدی، محمد؛ و بایزیدی، هلاله، (1402الف). «گزارش مقدماتی اولین فصل گمانه‌زنی به‌منظور لایه‌نگاری تپه چمن لیلان شمال‌غرب ایران». گزارش‌های بیست و یکمین گردهمایی سالانه باستان‌شناسی ایران، زیر نظر سجاد علی بیگی: 397-401. تهران: پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری.
- عابدی، اکبر؛ ابراهیمی، قادر؛ سالک اکبری، حسن؛ ناصری‌صومعه، حسین؛ امجدی، محمد؛ و بایزیدی، هلاله، (1402ب). «یافته‌های شاخص نخستین فصل گمانه‌زنی به‌منظور لایه‌نگاری تپه چمن لیلان استان آذربایجان شرقی». گزیده‌هایی از یافته‌های پژوهش‌های باستان‌شناسی ایران در سال 1401 (بیست و یکمین گردهم‌آیی سالانه باستان‌شناسی ایران، اسفندماه 1402)، گردآورنده: معصومه مصلی: 29-40. تهران: پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری ایران.
- عابدی، اکبر؛ تومالسکی، جودیت؛ ابراهیمی، قادر؛ حیدری باباکمال، یدالله؛ سلامت، سهیل؛ تقی زاده حامد؛ و امجدی، محمد، (1400). «نخستین فصل گمانه‌زنی به‌منظور لایه‌نگاری و تعیین عرصه و پیشنهاد حریم الله‌قلی تپه‌سی لیلان». مجموعه مقاله‌های کوتاه نوزدهمین گردهمایی سالانه باستان‌شناسی ایران 1400. به‌کوشش: فرشید مصدقی امینی و محمد مرتضایی: 645-651. تهران: پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری ایران. 
- عظیم‌پور، علیرضا؛ صدوق، حسن؛ دلال‌اوغلی، علی؛ و ثروتی، محمدرضا، (1388). «ارزیابی نتایج مدل AHP در پهنه‌بندی خطر زمین لغزه مطالعات موردی حوضۀ آبریز اهر چای». فضای جغرافیایی، 9 (26): 71-87. https://search.ricest.ac.ir/dl/search/defaultta.aspx?DTC=8&DC=404544 
- فریدپور، مجتبی؛ زینالی، بتول؛ اصغری سراسکانرود، صیاد؛ و قربانی، اردوان، (1398). «تحلیل خشکسالی و ترسالی اقلیمی در حوضۀ آبریز دره رود اردبیل با استفاده از آماره خودهم‌بستگی فضایی». آمایش جغرافیایی فضا،9 (34): 133-152. https://doi.org/10.30488/gps.2019.100317 
- قوچی، علیرضا، (1386). «تبیین و تحلیل دوران کالکولیتیک استان اردبیل براساس دادههای باستان‌شناختی قوشاتپه». پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد باستان‌شناسی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد ابهر (منتشر نشده).
- کارگر، بهمن، (1374). «بررسی و گمانه‌زنی در اهرنجان و قره‌تپه سلماس». پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد دانشگاه تهران (منتشر نشده).
- گراوند، افراسیاب؛ جوانمردزاده، اردشیر؛ عابدی، اکبر؛ ملک‌پور، فاطمه، (1400). «تپه اهرنجان استقرارگاهی از روستانشینان کشاورز و دامپرور نوسنگی در شمال‌غرب دریاچۀ ارومیه». جستارهای باستان‌شناسی ایران پیش از اسلام، 6 (2): 1-16. https://doi.org/10.22034/iaej.2022.10159.1011 
- گراوند، افراسیاب؛ و ملک‌پور، فاطمه، (1402). «گزارش مقدماتی لایه‌نگاری تپه اهرنجان سلماس». گزارش‌های بیست و یکمین گردهمایی سالانه باستان‌شناسی، زیر نظر: سجاد علی بیگی: 473-477. تهران: پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری کشور. 
- نادری، رحمت، (1385). «گزارش کشف شواهد احتمالی پارینه‌سنگی قدیم در تراس‌های رودخانه سیمینه رود». پیام باستان‌شناس، 3 (6): 5-12. https://dorl.net/dor/20.1001.1.20084285.1385.3.5.1.8 
-ناصرآبادی، فواد؛ اسمعلی‌عوری، اباذر؛ اکبری، حسین؛ و رستمیان، رخساره، (1392). «تحلیل حساسیت مدل SWAT در حوضۀ آبخیز قره سو اردبیل، مهندسی و مدیریت آبخیز». 5 (4): 265-255. https://doi.org/10.22092/ijwmse.2014.101875 
- ناصری‌صومعه، حسین، (1402). بررسی باستان‌شناختی بخش مرکزی شهرستان بیله‌سوار. تهران: پژوهشکدۀ باستان‌شناسی ایران.
- ویت، مری، (1387). تپۀ حاجی‌فیروز. ترجمۀ علی صدرایی و صمد علیون، تهران: گنجینه هنر، سازمان میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری آذربایجان غربی.
-هژبری‌نوبری، علیرضا، (1384). «دومین گزارش مقدماتی حفاری‌های محوطه باستانی شهریری اردبیل». اردبیل: مرکز اسناد سازمان میراث‌فرهنگی استان اردبیل (منتشر نشده). 
- هژبری‌نوبری، علیرضا؛ و پورفرج، اکبر، (1385). «تبیین دوران نوسنگی و کالکولیتیک منطقه اردبیل براساس داده‌های باستان‌شناسی قوشاتپه شهریری». مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، 57 (5): 1-26.
- هول، فرانک، (1381). باستان‌شناسی غرب ایران. ترجمۀ زهرا باستی، تهران: انتشارات سمت. 

References 
- Abedi, A., (2017). “Iranian Azerbaijan pathway from the Zagros to the Caucasus, Anatolia and northern Mesopotamia: Dava Goz, a new Neolithic and Chalcolithic site in NW iran”. Mediterranean Archaeology and Archaeometry, 17(1): 69-87. http://dx.doi.org/10.5281/zenodo.258086 
- Abedi, A., (2022). “Formative or Transitional Dalma (?): Absolut Chronology of Dalma Culture Based on New C14 Radiocarbon Dating Using Accelerator Mass Spectrometer (AMS) Method”. Journal of Research Archaeometry, 8(2): 1-16. http://dx.doi.org/10.52547/jra.8.2.1 (In Persian)
- Abedi, A., Ebrahimi, Gh., Salek Akbari, H., Naseri Someeh, H., Amjadi, M. & Bayazidi, H., (2024a). “Prelimanery Report on First Season Sounding for Stratagraphic in Tepe Chaman Leilan in the NW Iran”. In: Reports of the 21st Annual Symposium on Iranian Archaeology. Edited By Sajjad Alibaigi: 397-401. Tehran: Research Institute for Curtural Heritage and Tourism. (In Persian)
- Abedi, A., Ebrahimi, Gh., Salek Akbari, H., Naseri Someeh, H., Amjadi, M. & Bayazidi, H., (2024b). “Tepe Chaman Leilan Special Finds in First Season of Strategraphic Sounding on Tepe Chaman Leilan in the Northwert Iran”. In: A Collection of Archaeological Finds From Excavations in 2022-2023 The 21st Annual Symposium on the Iranian Archaeology (March 2024). Edited by Masoumeh Mosalla: 29-40. Tehran: Research Institute for Curtural Heritage and Tourism. (In Persian)
- Abedi, A., Omrani, B. & Karimifar, A., (2015). “Fifth and Fourth Millennium B.C. in North-Western Iran Dalma and Pisdeli Revisited”. Documenta Praehistorica, XLII: 321-338. https://doi.org/10.4312/dp.42.23 
- Abedi, A., Shahidi, H. K., Chataigner, C., Niknami, K., Eskandari, N., Kazempour, M., Pirmohammadi, A., Hosseinzadeh, J. & Ebrahimi, Gh., (2014). “Excavations at Kul Tepe (Hadishahr) North-Western Iran 2010: First Preliminary Report”. Ancient Near Eastern Studies, 51: 33-165. https://doi.org/10.2143/ANES.51.0.3038717 
- Abedi, A., Tomalesky, J., Ebrahimi, Gh., Heydari Babakamal, Y., Salamat, S., Taghizadeh, H. & Amjadi, M., (2023). “First Season Sounding for Strategraphic and detemine Buffer Zone in Allah Gholi Tepesi Leilan”. In: Proceedings of the 19th Annual Symposium on Iranian Archaeology, 2020-2021. Edited by Farshid Mosadeghi Amini and Mohammad Mortezaei, Pp. 645-651. Tehran: Research Institute for Curtural Heritage and Tourism. (In Persian)
- Ajorloo, B., (2007). “Neolithic Process in Azerbaijan”. PhD Thesis in Archeology. University of Tehran, Faculty of Literature and Humanities. (In Persian)
- Ajorloo, B., (2013). “The Early Neolithic Period in the Urmia Lake Region”. Journal of Art and Civilization of the Orient, 1(1): 25-32. https://www.jaco-sj.com/article_3688.html (In Persian)
- Alizadeh, K. & Ur, J.A., (2007). “Formation and destruction of pastoral and irrigation landscapes on the Mughan Steppe, north-western Iran”. Antiquity, 81(311): 148-160. https://doi.org/10.1017/S0003598X00094904 
- Alizadeh, K., (2011). “Ultan Qalasi: A Fortified Site in the Sasanian Borderlands (Mughan Steppe, Iranian Azerbaijan)”. Iran, 49(1): 55-77. https://doi.org/10.1080/05786967.2011.11834429 
- Alizadeh, K., (2014). “Borderland projects of Sasanian empire: intersection of domestic and foreign policies”. Journal of Ancient History, 2(2): 93-115. https://doi.org/10.4000/abstractairanica.42623 
- Alizadeh, K., Maziar, S. & Mohammadi, M.R., (2018). “The end of the Kura-Araxes culture as seen from Nadir Tepesi in Iranian Azerbaijan”. American Journal of Archaeology, 122(3): 463-477. http://dx.doi.org/10.3764/aja.122.3.0463 
- Azimpour, A.,  Sadoog, H., Dallal Oghli, A. & Servati, M., (2009). “The Evaluation of AHP Model Results in The Zoning of Landslide Risk (Case Study: Ahar River Basin)”. Geographic Space, 9(26): 71-87. https://search.ricest.ac.ir/dl/search/defaultta.aspx?DTC=8&DC=404544 (In Persian)
- Bakhtiari, S., Omrani, B., Salmanpour, R., Abtahi Frooshani, S. Z. & Bakhtiari, S., (2019). “Analysis of the Neolithic Period of East of Lake Urmia Based on Archaeological Studies in Horand Region”. Parseh J. Archaeol. Stud., 3(7): 7-21. http://dx.doi.org/10.30699/PJAS.3.7.7 (In Persian)
- Bakhtiari, S., Shirazi, R., Omrani, B. & Mousapour Negari, F., (2025). “The Cultural Evolution of Qara Dagh Region During the Sixth to Fourth Millenniums B.C.: Based on New Results from the New Archaeological Surveys of Hourand”. Archaeological Research of Iran, 8(18): 25-44. https://doi.org/10.22084/nbsh.2018.15386.1691 (In Persian).
- Biscione, R. & Khatib-Shahidi, H., (2006). “Italian-Iranian archaeological survey in eastern Azerbaijan”. Studi Micenei Ed Egeo-Anatolici, 48: 302–306.
- Burney, C.A., (1964). “The Excavations at Yanik Tepe Azerbaijan, 1962: Third preliminary Report”. IRAQ, 26 (1): 54-62. https://doi.org/10.2307/4199761 
- Burton-Brown, T., (1951). Excavations in Azerbaijan 1948. John Murray, London. 
- Coon, C. S., (1951). Cave Exploration in Iran 1949. Museum Monographs. The University Museum, University of Pennsylvania Philadelphia. 
- Danti, D., (2013). Hasanlu V: The Late Bronze and Iron I Periods. University of Pennsylvania Press.
- De Morgan, J., (1905). “Recherches au Talych Persaen 1901”. In: Recherches Archeologigues (MDP). Tome VIII: 251-345.
- Derakhshi, H. & Hojabri Nobari, A., (2009). “Neolithization process of East Azerbaijan (Ardebil province) based on the archaeological evidence of Ghosha Tepe Shahar-Yeri”. Payam-e Bastanshenas, 12: 1-12. https://dorl.net/dor/20.1001.1.20084285.1388.6.12.1.3 (In Persian)
- Derakhshi, H., Hejebri Nobari, A. & Firouzmandi, B., (2009). “Relative Dating of Ghousha Tepe Shahryeri’s Ceramics”. Payām-e Bāstānshenās, 10: 20-32. https://dorl.net/dor/20.1001.1.20084285.1387.5.10.2.3 (In Persian)
- Derevianko, A.P., Zeidi, M., Zenin, A., Gladyshev, S. A. & Krivoshapkin, A. I., (2013). “Report of the Archaeological Iran-Russian Expedition in Southern Littoral Caspian Sea”. Iran Archaeology, 4: 8-22 (In Persian).
- Ebrahimi, Gh. & Majidkhah, S., (2025). De Morgan Excavations in the East of Azerbaijan: Namin. Tabriz: Hasanlu Translation Project Press. (In Persian)
- Faridpour, M., Zeynali, B., Asghari, S. & Ghorbani, A., (2020). “Analysis of drought and wet period climatic in the basin Dareh Rood Ardabil Using spatial autocorrelation statistics”. Geographical Planning of Space, 9(34): 133-152. (In Persian). https://doi.org/10.30488/gps.2019.100317. 
- Geravand, A., Javanmardzadeh, A., Abedi, A. & Malekpour, F., (2022). “Ahranjan Tepe: A Settlement of Rural Neolithic Farmers and Ranchers in the Northwest of Lake Urmia”. Journal of Iran Pre-islamic Archaeological Essays, 6 (2): 1-16. (In Persian). https://doi.org/10.22034/iaej.2022.10159.1011
- Geravand, A. & Malekpour, F., (2024). “Prelimenary Strategraphy Report on Tepe Ahranjan Salmas”. In: Reports of the 21st Annual Symposium on Iranian Archaeology. Edited By Sajjad Alibaigi, 473-477. Tehran: Research Institute for Curtural Heritage and Tourism. (In Persian)
- Ghouchi, A., (2007). “Explanation and Analyses in the Chalcolithic Period of the Ardabil Province: on the Basis of Archaeological Data from Ghosha Tepe of Shahar-Yeri”. Islamic Azad University of Abhar (Unpublished Master Dissertation). (In Persian)
- Hasan Zadeh, R., Esfandiyari darabad, F. & Asghari, S., (2021). “Evaluated of land use changes on the discharge of Darre Rood river in the period (1990-2019) using HEC_HMS model”. Quantitative Geomorphological Research, 10(3): 157-174. https://doi.org/10.22034/gmpj.2021.274972.1259 (In Persian)
- Hejabri Nobari, A. & Pourfaraj, A., (2006). “Explanation of Neolithic and Chalcolithic Studies in Ardabil Region Based on the Archaeological Data of Qosha tepe shaharyeri”. Journal of the Faculty of Humanities, 2: 1-26. (In Persian)
- Hejabri Nobari, A., (2005). “Second Season Report on Shaharyeri the Ancient Site in the Ardabil”. Tehran: Research Institute for Curtural Heritage and Tourism (Unpublished Report). (In Persian)
- Hesari, M. & Akbari, H., (2005). “Tepe Ider Aslanduz Sounding Report”. In: Archaeological Report, 4, 13-30. Tehran, Iranian Center of Archaeological Research. (In Persian)
- Hessari, M., (2019). “A Study, Analysises and Variation of the Chalcolithic Pottery Tradition in Idier Tappeh Ardabil Province”. Pazhoheshha-ye Bastan shenasi Iran, 9(21): 23-40. https://doi.org/10.22084/nbsh.2019.16391.1748 (In Persian)
- Hole, F., (2007). The Archaeology of Western Iran. Translated by Zahra Basti. Tehran: Samt. (In Persian) 
- Hole, F., Flannery, K.V. & Neely, J.A., (1969). Prehistory and Human Ecology of the Deh Luran Plain: An Early Village Sequence from Khuzistan, Iran 1. University of Michigan.
- Hoseini, Y., (2021). “Estimation of Flood Discharge in Darrehrood Sub-Basins of Ardebil province Using Basin Physiographic Characteristics”. Journal of Hydrogeomorphology, 7(25): 98-83. https://doi.org/10.22034/hyd.2021.41477.1542 (In Persian)
- Ingeraham, M.L. & Summers, G., (1979). “Stelae and Settlement in the Meshkin Shahr plain, Northeastern Azerbaijan, Iran”. Archäologische Mitteilungen aus Iran, 12: 67-112.
- Jaubert, J., Biglari, F., Bordes, J.G., Bruxelles, L., Mourre, V., Shidrang, S., Naderi, R. & Alipour, S., (2006). “New research on Paleolithic of Iran: preliminary report of 2004 Iranian-French joint mission”. Archaeological Reports, 4: 17-26.
- Javan, K., Taheri, H., Saleh, F. & Habibi, M., (2011). “A New Method for the Forecasting of Spatial Distribution of Precipitation and Temperature in Qara Su River Watershed”. Journal of Climate research, 2 (5/6): 117-130. (In Persian)
- Kargar, B., (1995). “Investigation and Speculation of Ahranjan and Qara Tappeh, Salmas Plain”. [Unpublished] Master Thesis in Archeology, University of Tehran, Faculty of Literature and Humanities (In Persian).
- Khanmohammadi, B., (2014). “Prehistoric Settlements on Urmia Plain from Neolithic to Late Chalcolithic”. Pajuheshhaye Bastanshenasi Modares, 10-11: 143-161. (In Persian)
- Khodabandehlou, B., Khavarian Nehzak, H. & Ghorbani, A., (2019). “Change detection of land use /land cover using object oriented classification of satellite images (Case study: Ghare Sou basin, Ardabil province)”. Journal of RS and GIS for Natural Resources, 10(3): 76-92. (In Persian) http://dorl.net/dor/20.1001.1.26767082.1398.10.3.5.6
- Kroll, S., (2016). “Neolithisation in North-Western Iran, Anatolian Metal VII, Anatolien und seine Nachbarn vor 10.000 Jahren, Anatolia and neighbours 10.000 years ago”. Ünsal Yalçın (ed.) Bochum 2016: 167-171 (179-183 in printed version). 
- Lippert, A., (1979). “Die Österreichischenausgrabungen Am Kordlar tepe In Persisch-West Aserbaidschan (1971-1978)”. Archäologische Mitteilungen aus Iran, 12: 103-154.
- Lloyd, S., Safar, F. & Braidwood, R.J., (1945). “Tell Hassuna Excavations by the Iraq Government Directorate General of Antiquities in 1943 and 1944”. Journal of Near Eastern Studies, 4(4): 255-289. https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/370765 
- Lyonnet, B., Guliyev, F., Helwing, B., Aliyev, T., Hansen, S., Mirtskhulava, G., Astruc, L., Bastert-Lamprichs, K., Bebermeier, W., Becker, F. and Benecke, N., (2012). “Ancient Kura 2010–2011: The first two seasons of joint field work in the Southern Caucasus”. Archaologische Mitteilungen aus Iran und Turan, 44: 1-190.
- Mellaart, J., (1975). The Neolithic of the Near East. University of Cambridge.
- Naderi, R,. (2006). “Report on the Discovery of Possible Lower Paleolithic Evidence on the Terraces of the Simineroud River”. Payām-e Bāstānshenās, 5: 5-12 (In Persian). https://dorl.net/dor/20.1001.1.20084285.1385.3.5.1.8
- Naserabadi, F., Esmali Ouri, A., Akbari, H. and Rostamian, R., (2014). “A Sensitivity Analysis of SWAT Model in Ghareh Su Watershed, Ardabil”. Watershed Engineering and Management, 5(4): 255-265. doi: 10.22092/ijwmse.2014.101875. https://doi.org/10.22092/ijwmse.2014.101875 (In Persian)
- Pecorella, P. E. & Salvini, M., (1984). Tra lo Zagros el’Urmia. Ricerche storiche ed archeologiche nell’Azerbaigian iraniano.
- Razzaqi, H. & Fahimi, H., (2004). “Preliminary Report of Speculation in Tejeh Jalbar, West Azerbaijan”. Archeology and History, 18(2): 59-52. (In Persian)
- Sagona, A., (2018). The Archaeology of the Caucasus: from Earliest Settlements to the Iron Age. Cambridge University Press.
- Solecki, R., (1999). “An Archaeological Survey in West Azerbaijan, Iran”. In: Alizadeh, A. & Malek Shahmirzadi, S. & Majidzadeh, Y. (eds.), 32 Articles in Honner Ezat Olah Negahban (Tehran): 28-43.
- Swiny, S., (1975). “Survey in North-west Iran 1971”. East and West, 25(1-2): 77-97. 
- Talai, H., (1983). “Pottery Evidence from Ahrendjan Tepe, and a Neolithic Site in the Salmas Plain (Azerbaijan, Iran)”. Archäologische Mitteilungen aus Iran, 16: 7-17. 
- Voigt, M. M., (1983). Hajji Firuz Tepe Iran: The Neolithic Settlement. University of Pennsylvania. 
- Voigt, M. M., (2008). Hajji Firuz Tepe, Iran: The Neolithic Settlement. Translated by Ali Sadraei and Samad Alioun. Tehran: Ganjineh Honar. (In Persian) 

  • تاریخ دریافت 19 مرداد 1404
  • تاریخ بازنگری 02 دی 1404
  • تاریخ پذیرش 18 دی 1404

صفحه اصلی

تماس با ما