تحلیل الگوهای استقراری عصر آهن دشت پیرانشهر با تکیه بر سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری باستان شناسی دانشگاه محقّق اردبیلی، اردبیل، ایران.

2 استادیار باستا ن شناسی دانشگاه محقّق اردبیلی، اردبیل، ایران.

3 مدیر کل میراث فرهنگی استان اردبیل و عضو هیئت علمی گروه باستان شناسی دانشگاه محقق

10.22059/jarcs.2021.257545.142564

چکیده

تفسیر رفتارهای گذشته ­ی انسان و توجّه به درک و سنجش فرایندهای پیچیده­ی تعاملی بین انسان و محیط از حیث وابستگی آن به اجزای محیط طبیعی و اکولوژیکی در مرکز توجّه باستان­ شناسی جدید قرار دارد. بررسی­ های باستان­شناسی و تحلیل الگوهای استقراری، از روش­ های شناخته شده در باستان­ شناسی برای کمک به شناخت این فرایندهای تعاملی است. حوضه ­ی جنوبی دریاچه­ی ارومیه با مطالعات هیات باستان­شناسی دانشگاه پنسیلوانیا در تپه حسنلو و دشت سندوس به یکی از مهم­ترین مناطق باستان­ شناختی و مبنایی برای گاهنگاری در شمال­غرب ایران بدل گشت. در این میان دشت پیرانشهر از طرفی به دلیل همجواری با محوطه حسنلو در شمال و محوطه ربط در جنوب و از طرف دیگر به دلیل همسایگی این منطقه با قدرت­ های بزرگی چون آشور و اورارتو و مانّا در نیمه ­ی اوّل هزاره­ی اوّل ق.م جزو نواحی مهمّ از نظر مطالعات باستان­شناسی عصر آهن شمال­غرب ایران است. پژوهش پیش رو با این فرض که استقرارهای عصر آهن دشت پیرانشهر از الگوی استقراری مشخّصی پیروی می­کنند، دشت پیرانشهر را بررسی کرد. در این پژوهش سعی گردید با استفاده از روش مطالعات میدانی و کتابخانه­ ای و به­ کارگیری مدل­ های تحلیل جغرافیایی تفسیر روشمند و مناسبی از نحوه­ی توزیع محوطه­ های عصر آهن و هزاره­ی اول ق.م دشت پیرانشهر ارائه گردد. بررسی­ ها نشان داد که استقرارهای عصر آهن منطقه بیش از همه تحت تأثیر دو عامل جغرافیایی ارتفاع از سطح دریا و میزان دسترسی به رودخانه­ ها بوده و همین امر باعث ایجاد شبکه ­های خطّی در مسیر رودخانه ­ها و با ارتفاع گزینی مناسب نسبت به دشت گردیده است. همچنین مشخص شد که استقرارهای عصر آهن این دشت به تبعیت از شکل ناهمواری­ ها و جغرافیای طبیعی منطقه در نیمه­ی نخست هزاره­ی اول ق.م با ایجاد سلسله مراتب استقراری مشخّص میل به سوی تشکیل یک واحد سیاسی مستقل محلی داشته است که می­توان نشانه­ های وجود این واحد سیاسی را در متون آشوری نو با نام خوبوشکیا شناسایی کرد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The Analysis of Settlement Patterns of Iron Age in Piranshahr Plain Relying on Geographic Information System (GIS)

نویسندگان [English]

  • Obaidollah Sorkhabi 1
  • reza rezaloo 2
  • KARIM HAJIZADEH 3
1 Ph.D Candidate Archeology, University of Mohaghegh Ardabili, Ardabili, Iran.
2 Assistant Professor in Archeology, University of Mohaghegh Ardabili, Ardabili, Iran.
3 The member of scientific board and assistant professor of archaeology in Mohagheghe Ardebili Universiyt
چکیده [English]

Interpretation of human’s old behaviors in the past and paying attention to complex and interactive processes between humans and the environment to be understood in terms of their dependence on the components of the natural and ecological environment is the center of modern archaeology’s attention.  Archaeological surveys and analysis of settlement patterns are considered well-known methods in archaeology to help identify these interactive processes.With the studies of the Archaeological Board of the University of Pennsylvania on Hasanlu Hill and the Sandus Plain, the southern basin of Lake Urmia became one of the most important archaeological sites and a basis for chronology in northwestern Iran. Meanwhile, Piranshahr plain on one hand due to its proximity toHasanlu area in the north and Rabat area in the south and on the other hand due to the neighborhood of this area with great powers such as Assyria, Urartu and Mana in the first half of the first millennium BC, Is one of the important areas in terms of archaeological studies of the Iron Age in northwestern Iran. This study examined the Piranshahr plain, assuming that the Iron Age settlements of the Piranshahr plain follow a specific settlement pattern. In this research, using field and library studies and geographical analysis models, a methodical and appropriate interpretation of the distribution of Iron Age areas and the first millennium BCPiranshahr plain was presented. Studies have shown that the Iron Age settlements in the region are most affected by two geographical factors, altitude from sea surface and access to rivers, and this has led to the creation of linear networks in the course of rivers resulting to a suitable choice of height relating to the plain. It was also found that the Iron Age settlements of this plain, following the shape of the roughness and natural geography of the region in the first half of the first millennium BC, by creating a specific settlement hierarchy, tended to form an independent local political unit. The existence of this political unit in modern Assyrian writings as Xubuskie could be identified.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Settlement Pattern
  • Iron Age
  • First Millennium BC
  • Piranshahr Plain
  • GIS
 آفتاب، احمد و همکاران، (١٣٩٣)، بررسی تأثیر عوامل طبیعی در توزیع فضایی مراکز باستانی آذربایجان­غربی با استفاده از GIS، برنامه­ریزی فضایی، پاییز ١٣٩٣، شماره ١٤، صص ٣٧ تا ٦٠.
بیننده، علی، (١٣٨٧)، بررسی باستان­شناسی حوضه­ی رودخانه­ی زاب کوچک، پایان­نامه­ی کارشناسی ارشد رشته­ی باستان­شناسی، دانشگاه تربیت مدرّس، تهران.
بیننده، علی، (١٣٩٠)، بازنگری دوره­ی مس و سنگ شمال­غرب ایران (مطالعه­ی موردی: تپّه­ی لاوین)، پایان­نامه­ی دکتری باستان­شناسی پیش از تاریخ، دانشگاه تربیت مدرّس، تهران.
خان­محمّدی، بهروز و همکاران، (١٣٨٧)، گزارش محوّطه­های ثبتی شهرستان پیرانشهر در سال ١٣٨٧، بایگانی فنّی سازمان میراث فرهنگی استان آذربایجان­غربی، منتشر نشده.
خرّازی، ابراهیم و همکاران، (١٣٨٧)، گزارش محوّطه­های ثبتی شهرستان پیرانشهر در سال ١٣٨١، بایگانی فنّی سازمان میراث فرهنگی استان آذربایجان­غربی، منتشر نشده.
درِوِت، پیتر اِل، (١٣٩٢)، درآمدی بر باستان­شناسی میدانی، ترجمه­ی حجّت دارابی، تهران، سمت.
سرفراز، علی­اکبر و بابک راد، (١٣٤٥)، گزارش­های باستان­شناسی منطقه­ی آذربایجان­غربی، مرکز اسناد و مدارک فرهنگی سازمان میراث فرهنگی کشور، منتشر نشده.
سعیدی هرسینی، محمدرضا و کمال­الدّین نیکنامی و اکرم طهماسبی، (١٣٩١)، برهم­کنش محیط و فرهنگ: چشم­انداز جغرافیایی و تحلیل باستان­شناختی از استقرارهای دوره­ی مس­سنگی زاگرس مرکزی، پژوهش­های باستان­شناسی ایران، بهار و تابستان ١٣٩١، دوره­ی دوّم، شماره ٢، صص ٢٥-٣٦.
فاگان، برایان، (١٣٩٠)، درآمدی بر باستان­شناسی (اصول، مبانی و روش­ها)، ترجمه­ی غلامعلی شاملو، تهران، سمت.
فدر، کنت و همکاران، (١٣٩٢)، روش­های میدانی در باستان­شناسی، مترجمان: کمال­الدین نیکنامی و حسین صبری، تهران، سمت.
قلی­زاده، خیراللّه و همکاران، (١٣٨٦)، گزارش محوّطه­های ثبتی شهرستان پیرانشهر در سال ١٣٨٥، بایگانی فنّی سازمان میراث فرهنگی استان آذربایجان­غربی، منتشر نشده.
کریمی، جلال و منوچهر فرج­زاده اصل، (١٣٨٨)، تحلیل الگوهای فضایی استقرارگاه­های باستانی دشت میاناب شوشتر با کاربرد سنجش از دور و سیستم­های اطلاعات جغرافیایی، مدرّس علوم انسانی، زمستان ١٣٨٣، شماره ٣٥، صص ١١٣-١٢٦.
مترجم، عبّاس و طیّبه الماسی، (١٣٩٢)، بررسی تغییرات فرهنگی دشت کنگاور از دوره­ی مس­سنگ تا پایان عصر مفرغ بر اساس مدل­های استقراری، پژوهش­های باستان­شناسی ایران، شماره ٥، ٥١-٦٢.
نیکنامی، کمال­الدّین، (١٣٨٤)، ارائه­ی مدل برای تخمین و سنجش بسندگی اندازه­ی نمونه و انتخاب اشکال بهینه­ی پیمایشی در استراتژی­های بررسی­های میدانی باستان­شناختی، مجله­ دانشکده­ی ادبیّات و علوم انسانی دانشگاه تهران، دوره­ی ٢، شماره­ی ١٧٣، ٤٣-٦٠.
یوسفی زُشک، روح­اللّه و سعید باقی­زاده، (١٣٩١)، کاربرد سیستم­های اطلاعات جغرافیایی (GIS) در تحلیل الگوهای استقراری: مطالعه­ی موردی محوّطه­های دشت درگز از دوره­ی نوسنگی تا پایان عصر آهن IV، نامه­ی باستان­شناسی، بهار و تابستان ١٣٩١، دوره­ی دوّم، شماره­ی ٢، صص ٧-٢٤.
Aftab, Ahmad et al., 2014, Study of the impact of natural factors on the spatial distribution of the ancient centers of West Azerbaijan using GIS. Spatial Planning, fall 2014, No. 14, pp. 37-60. [in Persian].
Binandeh, Ali, 2008, Archaeological study of the Small Zab River basin, Master Thesis in Archaeology, Tarbiat Modares University, Tehran. [in Persian].
Binandeh, Ali, 2011, A Review of the Copper and Stone Age of Northwestern Iran (Case Study: Lavin Hill), PhD Thesis in Prehistoric Archaeology. Tarbiat Modares University, Tehran.
Khan Mohammadi, Behrooz et al., 2008, The report of Piranshahr city registration sites in 2008,technical archive of the Cultural Heritage Organization of West Azerbaijan Province, has not been published. [in Persian].
Kharazi, Ebrahim et al., 2008, Piranshahr city registration sites report in 2002, technical archive of the Cultural Heritage Organization of West Azerbaijan Province, has not been published. [in Persian].
Drout, Peter L., 2013, An Introduction to Field Archaeology , translated by HojjatDarabi, Tehran, Samat.
Sarfaraz, Ali Akbar and Babak Rad, 1967, Archaeological Reports of the West Azerbaijan Region, Center for Cultural Documents of the Cultural Heritage Organization, has not been published. [in Persian].
SaeedHersini, Mohamadreza and Kamaladin Niknami and Akram Tahmasebi, 2013, Environment and Culture Interaction: Geographical Landscape and Archaeological Analysis of the Settlements of the Central Zagros Stone Age, Iranian Archaeological Research, Spring and summer 2012, Volume 2, Number 2, pp. 25-36. [in Persian].
Fagan, Bryan, 2011, An Introduction to Archaeology (Principles, Foundations and Methods), translated by Gholamali Shamloo, Tehran, Samat. [in Persian].
Feder, Kent et al., 2013, Field Methods in Archaeology, Translators: KmaluddinNiknami and HosseinSabri, Tehran, Samat. [in Persian].
Gholizadeh, Kheirolah et al., 2008, The Report of Piranshahr city registration sites in 2006, the technical archive of Cultural Heritage Organization of West Azerbaijan Province, has not been published. [in Persian].
Karimi, Jalal and Manouchehr FarajzadehAsl, 2010, Analysis of Spatial Patterns of Ancient Settlements in the Mianab Plain of Shushtar Using Remote Sensing and Geographic Information Systems, Lecture of Humanities, Winter 2004, No. 35, pp. 113-126. [in Persian].
YousefiZoshk, Rohollah and Saeid Baghizadeh, 2012, Application of Geographic Information Systems (GIS) in the analysis of settlement patterns: a case study of Dargaz plain sites from the Neolithic period to the end of the Iron Age I, Archaeological Letter, Spring and summer of 2012, Volume 2, Number 2, Pp. 7-24. [in Persian].
Johnson, H. 2007. Ideas of Landscepe, Londen, Blackwell Publishing.
Kowalewski, S. A. 2008. Regional Settelement Pattern Studies, Jornal Archaeo Res, vol 16, pp: 225-285.