تپه چای خوی، شواهد جدیدی از دوران مس و سنگ در شمال‌غرب دریاچه ارومیه؛ برهمکنش های منطقه‌ای و فرامنطقه ای با حوزه دریاچه ارومیه، منطقه قفقاز و شرق آناتولی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 رئیس میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی شهرستان سلماس

2 دانشگاه محقق اردبیلی

3 دانشگاه هنر اسلامی تبریز

4 کارشناسی ارشد باستان شناسی اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی شهرستان خوی

چکیده

تپه «چای»، تپه‌ی کوچکی است که در 10کیلومتری جنوب‌شرقی خوی واقع شده است. اولین فصل کاوش این محوطه، در تابستان 1400 با ایجاد 9 گمانه برای تعیین عرصه و تدوین نقشه گستردگی محوطه و یک گمانه به‌منظور لایه‌نگاری دقیق از دوره‌های مختلف فرهنگی صورت گرفت. گمانه لایه‌نگاری (گمانه10) در جبهه جنوب‌غربی تپه تا عمق 8متری کاوش شد و در مجموع، 40/7 متر از بقایای معماری و لایه‌های فرهنگی شناسایی گردید که با توجه به گونه‌شناسی سفالینه‌ها و مقایسه آن‌ها با دیگر محوطه‌های شمال‌غرب ایران، با یک تاریخ‌گذاری نسبی، می‌توان 4 فاز استقراری متعلق به دوره مس‌و‌سنگ قدیم (فرهنگ دالما) (تپه چای I)، مس‌و‌سنگ جدید1 (فرهنگ پیزدلی) (تپه چای II)، مس‌و‍سنگ جدید2 (فرهنگ سفال‌های کاه‌رو) (تپه چای III) و مس‌و‌سنگ جدید3 (فرهنگ سفال‌های با تمپر کاه، شیاری و منقل‌های سوراخ‌دار) و کورا–ارسI (تپه ‌چای IV) را برای توالی استقراری این محوطه در نظر گرفت. در طی کاوش هیچ‌گونه وقفه فرهنگی بین آثار دوران مس‌و‌سنگ جدید و مفرغ قدیم مشاهده نشد و شواهد بیانگر یک تداوم و گذار بین این دو دوره است. که احتمالاً اقوام کورا-ارسی همانند کول‌تپه هادیشهر از درون بافت اقوام مس‌و‌سنگ جدید تپه چای بیرون آمده‌اند. بنابراین با توجه به نتایج کاوش و هم‌چنین کاوش‌های کول‌تپه هادیشهر، تپه دوزداغی خوی، تپه گیجلر و گوی‌تپه، شاید بتوان شمال‌غرب ایران را به‌عنوان یکی از کانون‌های مرکزی شکل‌گیری فرهنگ کورا-ارس یا مفرغ قدیم معرفی کرد. هم‌چنین شواهد برجای مانده ازکاوش یک کارکرد مبادلاتی تجاری با مناطق هم‌جوار مخصوصاً تجارت ابسیدین و نمک در دوران پیش‌از‌تاریخ برای تپه چای را پیشنهاد می‌دهد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Tepe Chay Khoy, new evidence from the Chalcolithic period in the northwest of Lake Urmia; Regional and transregional interactions with Lake Urmia, Caucasus and Eastern Anatolia

نویسندگان [English]

  • Afrasiab Garavand 1
  • Ardeshir Javanmardzadeh 2
  • Akbar Abedi 3
  • Fatemeh Malekpur 4
1 Head of Cultural Heritage, Tourism and Handicrafts of Salmas County
2 -
3 گروه باستان سنجی و مرمت
4 Master of Archeology, Cultural Heritage, Tourism and Handicrafts Department of Khoy city
چکیده [English]

Tepe "Chay" is a small hill located 10 km southeast of Khoy. The first season of excavation of this site was done in the summer of1400 by creating 9 boreholes to determine the area and compile a map of the area and one borehole for accurate stratification of different cultural periods.

The stratigraphic trenches (TR.10) was also excavated in the southwestern part of Tepe Chay and in total, 7/4 m of architectural, layers and cultural deposits were identified and reached to virgin soil at the depth of 8 meter. According to the typology of pottery obtained from the layers and their comparison with other sites of northwestern Iran, with a relative chrinology, four settlement phases belonging to 1) Early Chalcolithic (Dalma culture) (Tepe ChayI); 2) Late Chalcolithic1 (Pisdeli) (Tepe ChayII); 3)Late Chalcolithic2 (Chaff-Faced Ware) (Tepe ChayIII); and 4)Late Chalcolithic 3(Chaff-Tempered with comb-design and perforated manqals) and Kura-AraxesI (Tepe ChayIV) is suggested for the sequence of the site.During the excavation, no cultural interruption and gap was observed between Late Chalcolithic and Kura-Araxes layers, and the evidence indicates a continuity and transition between these two periods,and it is possible that the Kura-Araxesian, like the Kul Tepe Hadishahr, originates from Late Chalcolithic society of Tepe Chay.Therefore, according to the results of the excavations of Tepe Chay as well as the excavations of Kul Tepe, Dozdaghi Khoy,Tepe Gijlar hill and Geoy Tepe,perhaps the northwest of Iran can be introduced as one of the core centers for the formation of early stages of Kura-Araxes culture.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Tepe Chay
  • Chalcolithic
  • Kura-Araxes I
  • Relative Chronology
  • Obsidian
  • NW Lake Urmia
  • تاریخ دریافت: 30 آذر 1400
  • تاریخ بازنگری: 29 شهریور 1401
  • تاریخ پذیرش: 11 مهر 1401
  • تاریخ اولین انتشار: 11 مهر 1401