بررسی و مطالعه باستان ‌شناختی زیستگاه های دوره اشکانی حوزه دره سفیدرود رودبار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری،گروه باستان شناسی، واحد ابهر، دانشگاه آزاد اسلامی،ابهر،ایران.

2 استادیار،گروه باستان شناسی، واحد ابهر، دانشگاه آزاد اسلامی،ابهر،ایران.

چکیده

 توانمندی‌های زیست‌محیطی از جمله عبور رودخانه سفیدرود از بخش مرکزی رودبار در جنوب گیلان و قرار گرفتن آن بر روی مسیر ارتباطی فلات مرکزی با شمال ایران باعث شده تا از دیرباز این منطقه مورد توجه گروه‌ها و جوامع بشری باشد. از این رو موجب شده تا محوطه­های بی‌شماری در سراسر منطقه به صورت تپه‌ها، گورستان‌ها و محوطه‌های باستانی پراکنده گردد. در خلال بررسی‌های انجام شده در سال‌های 1385 الی 1389 در منطقۀ مورد مطالعه، 19 محوطۀ دورۀ اشکانی با مواد فرهنگی شاخص متعلق به این دوره شناسایی گشت. این پژوهش به شیوه توصیفی و میدانی به بررسی وضعیت توپوگرافی، موقعیت جغرافیایی، راه‌های دسترسی و منابع آبی آثار پرداخته و نیز مواد فرهنگی و آسیب­ شناسی محوطه­ ها را مورد مطالعه قرار داده است. اغلب محوطه‌های بررسی‌شده شامل گورستان و تعدادی نیز استقرارگاه‌های کوچک است. محدودیت پتانسیل‌های زیست‌محیطی از مهم‌ترین عواملی است که مانع شکل‌گیری شهرها و مراکز جمعیتی بزرگ در منطقه شده و با توجه به وجود مراتع، جنگل‌ها و منابع آبی، به نظر می‌رسد زندگی مردم منطقه ضمن آشنایی با کشاورزی مبتنی بر دامداری بوده و شیوه رایج زندگی نیز از نوع نیمه کوچروی (به سبک عمودی) بوده است. تشابه سفال‌ها و گورها در طول یک دره از پایین­ترین تا مرتفع­ ترین نقطه ارتفاعی از سطح دریا به خوبی گویای این موضوع است در این بررسی اغلب سفال‌های ادوار تاریخی و اشکانی به رنگ قرمز، نارنجی، قهوه­ ای تیره و عموماً صیقلی به دست آمد و بیشتر گورها هم حفره­ای ساده، پشته­ سنگی، دخمه­ا ی، چهارچینه سنگی و بعضاً کلان سنگی است و از این حیث قابل‌ مقایسه با سایر گورستان‌های هم‌دوره مانند طالش، رضوانشهر، دیلمان، املش، شاه­پیر، چره در گیلان و گرمی در آذربایجان و بیستون در غرب کشور است. قطعات سفالی محوطه ­ها به دو نوع ساده و تزیینی تقسیم می­ شود و تعداد قطعات سفال‌های تزیینی بیشتر از گونۀ دیگر مشاهده شد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Archaeological Study of Parthian Habitats in Sefid-rud Rudbar Valley

نویسندگان [English]

  • Ali Kazemi 1
  • Farzad Mafi 2
  • Zarin Fakhar 2
1 PhD Student, Department of Archeology, Abhar Branch, Islamic Azad University, Abhar, Iran.
2 Assistant Professor, Department of Archeology, Abhar Branch, Islamic Azad University, Abhar, Iran.
چکیده [English]

With seven cities, four districts, and 2514 square kilometers, Rudbar city is the largest city in the south of Gilan province. Environmental capabilities such as crossing the Sefid-rud River through the central part of Rudbar and being located in the connection route of the Central Plateau with northern Iran have long made this region the focus of groups and human communities. Hence, it has led to the scattering of countless sites throughout the region in the form of hills, cemeteries, and ancient sites. Between 2006 and 2010, among the 45 sites studied in the studied area, 19 sites from the Parthian period were identified with the cultural materials of this period. Descriptively and in the field, the present study has examined the topography, geographical location, access roads, and water resources of the works, as well as the cultural materials and pathology of the sites. Most of the surveyed areas include cemeteries and several small settlements. Limitation of environmental potentials is one of the most important factors that have prevented the formation of cities and large population centers in the region. Given the existence of pastures, forests, and water resources, it seems that the life of the people of this region at the same time as agriculture was based on animal husbandry. Additionally, the common way of life has been semi-nomadic (vertical style). Along a valley from the lowest to the highest point above sea level, the similarity of pottery and burials illustrates this well. In this study, most of the pottery of historical and Parthian periods was obtained in red, orange, dark brown, and generally polished, respectively. Most burials have simple pits, stone tumulus, catacombs, stone framed, and sometimes megaliths and jars. Comparable to other contemporaries, these burials are such as Vaskeh, Maian Rud, Maryan of Talesh and Rezvanshahr, and Coty deylaman Castles, Shahpir, Kaluraz, Juben and Chereh of Rudbar in Gilan, Germi in Azerbaijan and Biston in western Iran. The earthenware pieces of the sites are often polished and divided into two types, simple and decorative. The number of decorative pottery pieces was more than other species

کلیدواژه‌ها [English]

  • Parthian
  • Rudbar
  • Sefid-rud
  • Parthian Potteries
  • ancient Parthian sites
باقریان، محمدرضا ، (1384)، ((گمانه­زنی به منظور تعیین حریم محوطه باستانی چره))، چاپ‌نشده.  
ثنایی،  سید کبری و همکاران،(1381)، سالنامه آماری استان گیلان، رشت، گیلان، سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان گیلان، چاپ‌نشده.
جهانی، ولی. (1382). ((بررسی‌های باستان­شناختی شهرستان املش. سازمان میراث فرهنگی))، صنایع‌دستی و گردشگری استان گیلان. چاپ‌نشده.
حاکمی، علی (1344)، ((گزارش‌های چاپ‌نشده (جوبن))، تهران، مرکز اسناد میراث فرهنگی تهران.
خلعتبری، محمدرضا،(1365)، ((بررسی جوبن رستم­آباد))، گزارش شمارۀ 21 گیلان، مرکز اسناد سازمان میراث فرهنگی صنایع‌دستی و گردشگری، چاپ‌نشده.
ـــــــــــــــــــ، (1377)، ((کاوش در گورستان اسب­سرا)) ، مرکز اسناد سازمان میراث فرهنگی کشور (چاپ‌نشده).
ـــــــــــــــــــ، (1378)، ((گزارش مقدماتی حفریات مریان و تندابین.)) ص 284.ت 93 و 92.
ـــــــــــــــــــ، (1384)، ((گزارش مقدماتی و اولین فصل کاوش در محوطه استقراری کلورز))، میراث فرهنگی استان گیلان، انتشارات پیشین پژوه.
ـــــــــــــــــــ، (1379)، سومین فصل کاوش در محوطه باستانی مریان.
ـــــــــــــــــــ، (1387)، ((گزارش مقدماتی لایه­نگاری و اولین فصل کاوش محوطه استقراری کلورز (رستم­آباد 1385 1387))، اداره کل میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری گیلان، گزارش منتشرنشده.
فلاحیان، یوسف، (1380)، ((کاوش در گورستان باستانی جمشیدآباد رودبار، اداره کل میراث فرهنگی))، صنایع‌دستی و گردشگری گیلان. رشت. ((کاوش در گورستان باستانی جمشیدآباد رودبار))، اداره کل میراث فرهنگی صنایع‌دستی، گردشگری و صنایع‌دستی، رشت.
ـــــــــــــــ، (1382)، ((تجلی فرهنگ عصر آهن در گورستان تاریخی جمشیدآباد گیلان))، گزارش‌های باستان­شناسی (2)، تهران، پژوهشکده باستان­شناسی، صص 237-217.
فهیمی، سید حمید (1381)، ((فرهنگ عصر آهن در کرانه­های جنوب‌غربی دریای خزر))، تهران، سمیرا.
کامبخش فرد، سیف‌الله (1344)، ((آثار و بقایای دهکده­های پارتی (اشکانی) در گرمی مغان))، مجلۀ بررسی‌های تاریخی، شمارۀ یکم، سال سوم.
ــــــــــــــــــــــ، (1347)، ((معبد آناهیتا کنگاور، تهران)): انتشارات سازمان میراث فرهنگی کشور.
ــــــــــــــــــــــ، (1374)، ((روایتی از کاوش‌های باستان‌شناسی در کوهپایه­های گیلان شرقی))، مجله باستان‌شناسی و تاریخی شماره 2، 217-238.
ـــــــــــــــــــــ، (1379)، ((سفال و سفالگری در ایران از ابتدای نوسنگی تا دوران معاصر))، تهران، ققنوس.
موسوی، سید محمود (1380): ((باستان‌شناسی گیلان، کتاب گیلان)) به سرپرستی ابراهیمِ اصلاح عربانی، ج 1، چاپ دوم، تهران: گروه پژوهشگران ایران، صص 546-501.
نگهبان، عزت‌الله (1343)، ((گزارش مقدماتی حفریات مارلیک))، انتشارات وزارت فرهنگ.
نگهبان، عزت‌الله (1368)، ((ظروف فلزی مارلیک))، سازمان میراث فرهنگی کشور، تهران، علمی و فرهنگی.
نوکنده، جبرئیل (1381)، ((پژوهش­های باستان­شناسی هیئت مشترک ایران و ژاپن در کرانه­های غربی سپیدرود گیلان (81-1380))، تهران، گزارش‌های پژوهشکده باستان­شناسی، صص 27 – 66.
هرینک، ارنی (1376)، ((سفال ایران در دوران اشکانی))، ترجمۀ حمیده چوبک، تهران، سازمان میراث فرهنگی کشور (پژوهشگاه).
Azarnoosh, M. 1975. Excavations of Sang Shir Enclosures. In: Bagherzadeh, F. (ed.), Proceedings of the 3rd Annual Symposium on Archaeological Research in Iran, Iranian Centre for Archaeological Research, Tehran, pp. 100-126.
 Baghereyan, Mohamadreza.2005. Speculation in order to determine the sanctity of the archaeological site in Chere, Unpublished.[In Persian].
Egami , N-Fukai,Sh-Masuda,S.1965.Dailaman I The excavaions at Chalekuti and Laslukan 1960, The University of Tokyo.PL. IIIN:1,2- PL.II,N:3.
Fahemi, Seyed hamid. 2001. Culture of Iron Age in the south west Coast of the Caspian Sea, Tehran, Samira. [In Persian].
Falaheiyan, Yosef.2002. Exploring the ancient cemetery site of Jamshidabad in Rudbar, General ministration of Cultural Heritage-handicrafts and tourism of Gilan. Rasht. (Exploring in the ancient cemetery of Jamshidieh in Rudbar), The General Directorate of the Cultural Heritage of Handicrafts, Tourism and Handicrafts. Rasht. [In Persian].
Falaheiyan, Yosef.2003. Manifestation of Iron Age in historic cemetery of Jamshidieh in Gilan-Archaeological Reports (2), Tehran, Archaeological Research Institute, 217-237. [In Persian].
Jahani, Vali. 2003. The archaeological survey of Amlash County. The Cultural Heritage Organization, handicrafts and tourism of Gilan Province. Unpublished. [in Persian].
Herink. Erani.1997. Iran's pottery in Parthian era, translation by Hamideh Chubak, Tehran-cultural heritage organization of country (Institute). [In Persian].
Hakemi, Ali. 1965.Unpublished reports (Juben). Tehran, Center for Cultural Heritage of Tehran. [In Persian].
Hakemi, A.1968. Kaluraz et La civilization des Mardes, dans Archeologie vivante, vol I, pp: 63-65 and Kaluraz, dans Iran, vol 7. 169.Kaluraz, dans, Iran, vol 8,1970.
Keall, E.J and. Keall, M. J. 1981. The Qal'eh-i Yazdigird Pottery: A Statistical Approach, IRAN, Vol. 19, pp. 33-80.
Khalatbari, Mohamadreza.1986. The investigation of Juben in Rostamabad, No 21 report of Gilan, Documentation Center of Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism Organization. Unpublished. [In Persian].
Khalatbari, Mohamadreza.1998. The survey in Asbsara cemetery, Documentation Center of the Cultural Heritage Organization of the country (Unpublished). [In Persian].
Khalatbari, Mohamadreza.1999. Preliminary report of excavations of Maryan and Tondabin.P284.93 and 92. [In Persian].
Khalatbari, Mohamadreza.2006. The preliminary report and the first exploration season in the settlement of Kaluraz, the Cultural Heritage of Gilan province, Pajuh previous publishers. [In Persian].
Khalatbari, Mohamadreza.2000. the third chapter of exploration in the Maryan archaeological site. [In Persian].
Khalatbari, Mohamadreza.1997. The preliminary report of stratification and the first chapter of the settlement of Kaluraz (Rostamabad 2006-2008)-General Directorate of Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism of Gilan, unpublished reports. [In Persian].
Kambakhashfar, Seyfollah.1965. The phenomena and remains of the Parthian village in Germi of Moghan.Journal of Historical Studies, Number 1, 3rd Year. [In Persian].
Kambakhashfar, Seyfollah .1968. Anahita Temple of Kangavar, Tehran.Organization for Cultural Heritage of the country. [In Persian].
Kambakhashfar, Seyfollah. 1961. A narrative of archaeological excavations in the mountains of East Gilan, the Archaeology and Historical journal No 2.217-238. [In Persian].
Kambakhashfar, Seyfollah. 1965.Persian pottery in Iran from the beginning of Neolithic to the contemporary period, Tehran, Qoqnus. [In Persian].
Kleiss, W. 1970. Zur Topographie des Partherhanges in Bisutun . AMI, 3: 133-168. 
  Kleiss, W. 1973. Qaleh zohak. In Azarbaijan, AMI, N.F.6.
Lecomte, 1987. La Cerarnique Sassanide, in Fouilles de Tureng Tepe. Sous La direction de Jean Deshayes par Remy Boucharlat et Oliver Lecomte, paris : 93-113.
Morgan. J. 1905.Recherches au Talyche Persan en 1901.Necropoles des Ages du Bronze et du Fer, MDP VIII, PP 251-342.
Mosavi, Seyed mahmod.2001. Archeology of Gilan, Gilan book. led by Ebrahim Eslah Arabani, first volume, second edition, Tehran: Iran researchers' group, 501-546. [In Persian].
Neghahban,Ezatolllah. 1964. Preliminary report by Marlik Excavations, Publications of the Ministry of Culture. [In Persian].
Negahban, E. 1968. Pottery Figurines of Marlik. The Memorial of 5th International Congress of Iranian Art and Archaeology .vol 1. Pp 142-151.
Neghahban,,Ezatollah.1989. Metal dishes of Marlik, the cultural heritage organization of the country, Tehran, scientific and cultural heritage. [In Persian].
Nokandeh,Jebreil.2002.The archaeological study of Common commission of Iran and Japan on the western shores of Sepidrud in Gilan (2001-2002)-Tehran-the reporting of the archaeological research institute.pp 27-66. [In Persian].
Sanaei, Kobra and Colleagues.2002. the statistical calendar of Gilan, Rasht, Gilan, Gilan province management and planning organization. Unpublished. [In Persian].
Tadahiko, O.Nokandeh, J., Kazuya, Y. 2002. Preliminaary Report of the Iran Japan Joint Archaeological Expedition to Gilan , First Season, 2001, Tehran-Tokyo.
Tadahiko, O. Nokandeh, J and Kazuya, Y. 2004. Preliminary Report of the Iran Japan Joint Archaeological Expedition to Gilan, Second Season 2002.