بررسی و تحلیل باستان‌شناختی محوطه شهریری استان اردبیل

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استاد گروه باستان‌شناسی، دانشگاه تربیت مدرس

2 دانشجوی دکتری باستان شناسی دانشگاه تربیت مدرس

3 دانشیار گروه باستان‌شناسی، دانشگاه چلبی اوغلو

4 دانشیار گروه باستان‌شناسی، دانشگاه تربیت مدرس

چکیده

عصر مفرغ متاخر و آهن I از نظر فرهنگی نشانگر تحولاتی بسیار مهم در ساختار فرهنگ مادی و معنوی مردمان ساکن فلات ایران است. شناخت و استفاده از آهن در این دوره به مثابه کشف عظیمی بود که در تمام زوایای زندگی بشر آن روز سایه افکند. زمینه­های ایجاد امپراطوری­های گسترده در پی این دوره بر پایه­های جامعه­ای استوار گشت که با سپری­کردن عصر آهن، پتانسیل جهانی شدن یافته بود؛ لذا می­توان این برهه را دوره آغاز تاریخی ایران نامید.
     یکی از شاخص­ترین و مهم­ترین محوطه­های نشانگر این تحولات در شمال­غرب ایران، محوطه باستانی شهریری در مشکین شهر استان اردبیل است که در طی بررسی­های چالز برنی شناسایی شده و طی سه فصل کاوش باستان­شناختی طی سال­های 1382،83،84 به سرپرستی نگارنده (علیرضا هژبری نوبری) با هدف شناسایی فرهنگ­های عصر آهن حوزه شرقی شمال­غرب ایران مورد مطالعه قرار گرفت. در این محوطه می­توان شاخصه­های فرهنگی عصر آهن حوضه شرقی شمال­غرب را در بستر فرهنگی پیوسته­ای مطالعه نمود. وجود قلعه­ی استحکاماتی با بهره گیری از موانع طبیعی دفاعی، گورستان­ پراکنده در اطراف محوطه و فضای آیینی همراه با سنگ افراشت­های انسان ریخت از مهمترین قسمت­های شناخته شده­ی حاصل از کاوش­های باستان شناختی محوطه شهریری می­باشد. نتایج مطالعات انجام یافته در قلعه شهریری نشان می­دهد که شکل­گیری محوطه از اواخر دوره مفرغ میانی و مفرغ متاخر بوده و نمود باستان شناسی این دوره معبد اولیه و استقرار­های کوچ­ نشینی است. توسعه محوطه در دوره آهن بوده و نمود باستان شناسی آن قلعه استحکاماتی، معبد شهریری و گورستان وسیع می­باشد.

کلیدواژه‌ها


ابتهاج، ویدا (1383)، "بررسی ساختار معماری قبور مگالیتیک عصر آهن ایران: مطالعه موردی محوطه شهریری اردبیل" پایان نامه مقطع کارشناسی­ارشد باستان­شناسی، استاد راهنما: علیرضا هژبری­نوبری، تهران: دانشگاه تربیت مدرس، دانشکده علوم انسانی (منتشر نشده).

پورفرج، اکبر(1386)، بازنگری عصر آهن شمال­غرب ایران مطالعه موردی محوطه شهریری اردبیل و قلاع اقماری. پایان نامه مقطع دکتری باستان شناسی، استاد راهنما: علیرضا هژبری­نوبری، تهران: دانشگاه تربیت مدرس، دانشکده علوم انسانی (منتشر نشده).

پورفرج، اکبر،(1391)، "تبیین و گاهنگاری فرهنگ کورگان های شرق شمال غرب ایران؛ بر اساس بررسی و کاوش در قلعه بوینی یوغون نیر"، مطالعات باستان شناسی، دانشگاه تهران: شماره 1 دوره 4، 59-82.

ترابی طباطبایی ، سید جمال، (1355)، آثار باستانی آذربایجان، جلد دوم، چاپ اول، تهران، انجمن آثار ملی.

خانعلی، حمید، (1397)، تحلیلی بر روابط فرهنگی شمال­غرب ایران و قفقاز بر اساس مطالعه موردی سنگ­افراشت­های انسان ریخت بدست آمده از مطالعات باستان شناسی محوطه نیایشگاه شهریری استان اردبیل، پایان نامه مقطع دکتری باستان شناسی، استاد راهنما: علیرضا هژبری­نوبری، تهران: دانشگاه تربیت مدرس، دانشکده علوم انسانی (منتشر نشده).

خانعلی، حمید،(1393)، گزارش تعیین عرصه و پیشنهاد حریم تپه­ی باستانی قایالیق روستای طولش شهرستان خلخال. تهران: پژوهشکده باستان­شناسی سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری (منتشر نشده).

رضالو، رضا، (1386)، ظهور جوامع با ساختار پیچیده سیاسی و اجتماعی در دوران مفرغ جدید در حوزه جنوبی رود ارس با بررسی موردی داده های باستان شناسی قلعه خسرو. پایان نامه مقطع دکتری باستان شناسی، استاد راهنما: مسعود آذرنوش، تهران: دانشگاه تربیت مدرس، دانشکده علوم انسانی (منتشر نشده).

کاظم پور، مهدی و دیگران، (1391)، "نگرشی نو به گورهای کلان سنگی آذربایجان شرقی براساس یافته‌های محوطه زردخانه"، دانشگاه تهران: مطالعات باستان شناسی, 4(1), 155-174.‎

کامبخش فرد، سیف الله، (1370)، تهران سه هزار و دویست ساله، تهران، نشر فضا.

هژبری نوبری، علیرضا . 1383، گزارش کاوش فصل دوم محوطه شهریری. تهران: پژوهشکده باستان­شناسی سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری (منتشر نشده).

--------- . 1384، گزارش کاوش فصل سوم محوطه شهریری. تهران: پژوهشکده باستان­شناسی سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری (منتشر نشده).

هژبری نوبری، علیرضا و اکبرپورفرج، (1385)، "تبیین دوران وسنگی و کالکولتیک منطقه اردبیل بر اساس داده­های باستان شناسی قوشاتپه شهریری"، مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، 2-180، ص 1-27.

   هژبری نوبری، علیرضا و حمید خانعلی و آنیل یلماز و سیدمهدی موسوی کوهپر و کریم حاجی زاده، (1397)، "تحلیل            مؤلفه‌های جغرافیایی و فرهنگی-اجتماعی مؤثر بر فرایند شکل‌گیری و توسعه محوطه باستانی شهریری"، برنامه‌ریزی و آمایش     فضا, 22(1), 1-21.‎

 

Burney, C.A., 1979. Meshkinshahr Survey. Iran17, pp.155-6.

Ceylan, A., Özgül, O., Günaşdı, Y. and Erdoğan, S., 2015. Doğu Anadolu araştırmaları: Erzurum-Erzincan-Kars-Iğdır (2008-2014). Atatürk Üniversitesi Yayınları.

Ingraham, M.L. and Summers, G., 1979. Stelae and settlements in the Meshkin Shahr plain, northeastern Azerbaijan, Iran. Archäologische Mitteilungen aus Iran Berlin12, pp.67-102.

Santrot, J. and Badalian, R.S., 1996. Arménie: trésors de l'Arménie ancienne; des origines au IVe siècle [à l'occasion de l'Exposition Arménie, des Origines au IVe Siècle; Nantes, du 22 mars au 15 septembre 1996]. Somogy, Éd. d'Art.

Schachner, A., 2001. Zur Bildkunst des 2. Jahrtausends v. Chr. zwischen Kaspischem Meer und Van-See am Beispiel einer Stele im Museum von Astara (Azerbaycan). Archäologische Mitteilungen aus Iran und Turan33, pp.115-142.

Sevin, V., 2005. Hakkâri taşları: çıplak savaşçıların gizemi. Yapı Kredi Yayınları.

Әфәндијев, Р., 1986. Каменная пластика Азербайджана. Ишыг