مطالعه و تحلیل ظروف شیشه‌ای دوران اسلامی موزه‌های هگمتانه و آرامگاه بوعلی‌سینا

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکترای باستان شناسی، دانشگاه بوعلی همدان

2 استاد گروه باستان شناسی دانشگاه بوعلی سینا همدان

چکیده

صنعت شیشه‌گری از فنون و دانش‌های قدیمی در ایران پیش از اسلام بوده که در دوران اسلامی همچنان تداوم یافته ‌است. این پژوهش به مطالعۀ ظروف شیشه‌ای دوران اسلامی موزه­های هگمتانه و آرامگاه بوعلی سینا همدان می‌پردازد. اشیاء شیشه‌ای نگهداری شده در این دو مجموعه از حفاری‌های غیرمجاز بدست آمده و تاکنون هیچ­گونه پژوهشی بر روی این ظروف انجام نشده ‌است. روش پژوهش به صورت توصیفی-تحلیلی است و بر اساس مقایسه با اشیاء موزه­ای و مطالعات کتابخانه‌ای تاریخ‌گذاری شده است. مطالعه و مقایسه‌های این ظروف نشان می‌دهد که در سه دوره زمانی قابل تاریخگذاری هستند. گروه اول، مربوط به سدۀ اول و دوم هـ.ق، گروه دوم، در سدۀ سوم تا پنجم هـ.ق و گروه سوم، مربوط به سده­های ششم و هفتم هـ.ق هستند. از نظر کاربرد این اشیاء به سه گروه ظروف کوچک (ویژه مواد دارویی یا آرایشی)، ظروف حجامت و صراحی‌ها قابل تقسیم­بندی هستند. پرسش­های اساسی این است که: اشیاء مورد مطالعه قابل مقایسه و تاریخگذاری با سایر اشیا مکشوفه از کاوش‌های علمی هستند؟ محل تولید نمونه­های مورد مطالعه کجاست؟ و کاربرد آنها چه بوده است؟ تمام ظروف مورد مطالعه، قابل مقایسه با سایر ظروف شیشه‌ای مجموعه‌های داخل و خارج کشور که مربوط به دوران اسلامی بوده و از کاوش‌های علمی بدست آمده، گاهنگاری و مقایسه شده ‌است. با توجه به اینکه بیشتر نمونه­ها با یافته­های نیشابور قابل مقایسه است، نیشابور به عنوان یکی از مراکز تولید این اشیاء مورد توجه است که احتمالاً به عنوان کالای صادراتی به غرب فلات ایران ارسال شده باشند.

کلیدواژه‌ها


تاورنیه، ژان، (1383)، سفرنامه تاورنیه، حمید ارباب شیرانی، تهران، نیلوفر.

دیماند، موریس، (1389)، راهنمای صنایع اسلامی، عبدالله فریار،تهران، علمی و فرهنگی.

شاردن، ژان، (1362)، سیاحتنامه شاردن، حسین عریضی(با مقدمه علی دهباشی)، جلد 2،4، و8 ، تهران، نگاه.

شیشه‌گر، آرمان، (1390)، شیشه‌گری در دوره صفوی، مجموعه مقالات باستان شناسی ایران در دوره اسلامی ، به کوشش محمد ابراهیم زارعی، همدان، دانشگاه بوعلی سینا. صص 1202-1245.

شیشه­گر، آرمان، (1375)، شیشه­گری،گلچینی از هنر دوران اسلامی، تهران، موزه ملی.

کمپفر، انگبرت، (1362)، سفرنامه کمپفر،کیکاوس جهانداری، تهران، خوارزمی.

گلاک، جی، (1355)، سیری در صنایع دستی ایران، حمید عنایت، تهران، بانک ملی.

فرحانی، علی و محمد مرتضایی، (1387)، دستاوردهای پژوهشی باستان­شناختی شهرستان گنبدکاووس، مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، 185 (صص171-191).

فارسانی، محسن، (1396)، شیشه­های حجامت، ایران نامگ سال2، شماره3، صص145-177.

فوکائی، شینجی، (1371)، شیشه ایرانی، ترجمه آرمان شیشه گر، تهران، میراث فرهنگی .

قائینی، فرزانه، (1383)، موزه آبگینه و سفالینه‌های ایران، تهران، میراث فرهنگی.

علی اکبرزاده کرد مهینی، هلن(1367)، مجموعه شیشه مرز بازرگان، چاپ اول.تهران، موزه ملی.

لباف خانیکی، رجبعلی، (1387-1380)، گزارش­های فعالیت­های باستان­شناسی در شادیاخ نیشابور، پژوهشکده شمال­شرق. نیشابور، منتشر نشده.

معین، محمد، (1388)، فرهنگ فارسی معین.

 

Ayalon, R, 1972, Niveaux Islamiques de la ville Royale, .D.A.F.I.2. Impime En France. Imprimeur n 1137.

Carboni, S, 2001, Glass from Islamic lands. Thames & Hudson‏, London‪.

Guilbert, H, 1984, Les niveaux is islamiques du secteur Apadana-Ville Royale.D.A.F.I. 14.Impime En France. Imprimeur n432.

Kroger, J, 1995,Nishapur: Glass of the Early Islamic Period, The Metropolitan Museum of Art, New York.

Lukens, M, 1995, Medieval Islamic Glass  The Metropolitan Museum of Art Bulletin, New Series, Vol. 23, No. 6, Islamic Art (Feb., 1965), pp. 198-208.

Valiulina, Svetlana,(2015), Medieval Workshop of an Alchemist, Jeweller and Glassmaker in Bilyar,237-278.