دلایل سازه ای استفاده و رواج گنبدهای شلجمی شکل در ایران: مطالعه موردی مسجد شاه مشهد

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری باستان‌شناسی، دانشگاه تربیت مدرس

2 دانشیار گروه باستان‌شناسی، دانشگاه تربیت مدرس

3 استاد گروه تاریخ دانشگاه پیام نور تهران

چکیده

گنبدهای شلجمی­شکل ازجمله گنبدهای دوپوسته گسسته به شمار می­روند که از اواسط قرن نهم هجری قمری/ پانزدهم میلادی و هم‌زمان با دوره تیموری در ایران رواج می­یابند. در این شکل از گنبدها، پوسته خارجی در زیرِ قاعده قوس از خط مستقیم منحرف می­شود و بدین­وسیله تولید شکم­دادگی مختصری می­کند که در اصطلاح معماری به آن، آوگون گفته می­شود. گنبد شلجمی به‌عنوان بخشی از فرهنگ معماری ایرانی محسوب می­شود و معماران این سرزمین این سازه پیچیده را به‌گونه‌ای شایسته تا به دوران معاصر مورداستفاده قرار داده­اند. درنتیجه به نظر می­رسد که این شکل از گنبد، نیازمند یک ارزیابی دقیق پیرامون طراحی، مکانیسم انتقال نیرو و ویژگی­های عناصر سازه­ای آن باشد. در این مقاله هدف اصلی، نشان دادن نقش آوگون به‌عنوان عنصری معمارانه در گنبدهای شلجمی شکل است که پیش‌ازاین، تنها کارکردی زیبایی­شناسانه برای آن متصور بوده­اند. در پژوهش حاضر، گنبد شلجمی شکل مسجد شاه مشهد، به‌عنوان نمونه موردی انتخاب‌شده است. این گنبد در نرم­افزار Abaqus شبیه­سازی گردید و سپس واکنش آن در برابر بارهای استاتیکی (بار وزن) و دینامیکی (بار زلزله) مورد آزمایش قرار گرفت. به‌منظور نشان دادن نقش آوگون، مقایسه­ای میان این گنبد و گنبدی با تمامِ ویژگی­های معمارانه مشابه، اما بدون آوگون، انجام گرفت. تحلیل موردنظر نشان داد که آوگون، تنها عنصری زیبایی­شناسانه نبوده و رواج این شکل از گنبد دلیل سازه­ای نیز داشته است. به این صورت که آوگون، از میزان فشاری که نیروی وزن به پایه­های گنبدخانه وارد می­کند می­کاهد.      

کلیدواژه‌ها


اوکین، برنارد، (1386)، معماری تیموری در خراسان، ترجمه علی آخشینی، مشهد: بنیاد پژوهش­های اسلامی.

بزنوال، رولان، (1379)، فن آوری طاق در خاور کهن، ترجمه محسن حبیبی، تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور.

پوپ، آرتور اپهام، (1393)، معماری ایران، ترجمه غلامحسین صدری افشار، چ2، تهران: دات.

پوگاچنکوا، گالینا آناتولینا، (1387)، شاهکارهای معماری آسیای میانه (سده های چهاردهم و پانزدهم میلادی)، مترجم: سید داود طبایی، تهران: فرهنگستان هنر.

پیرنیا، محمد کریم، (1370)، " گنبد در معماری ایران"، گردآورنده: زهره بزرگ مهری، اثر، س9، ش20: 139-5.

                       ، (1370)، "واژه­نامه گنبد"، اثر، س9، ش20: 156-140.

حاجی­قاسمی، کامبیز، (1389)، فرهنگ آثار معماری اسلامی ایران (دفتر سیزدهم): امامزاده­ها و مقابر، تهران: مرکز اسناد و تحقیقات دانشکده معماری و شهرسازی.

حجازی، مهرداد و رسول میرقادری، (1383)، " تحلیل لرزه­ای گنبدهای ایرانی"، دانشکده فنی، ج 38، ش6: 757-747.

حسینی، سید محسن، (1393)، مساجد تاریخی خراسان، ج1، مشهد: بنیاد پژوهش­های اسلامی.

زمانی، عباس، (1352)، " گنبد دوپوش تزئینی در آثار تاریخی اسلامی ایران"، هنر و مردم، س12، ش131: 53-43.

زمانی­فرد، علی، (1381)، " نگاهی به مرمت گنبد در ایران"، زیرنظر دکتر مهرداد حجازی و دکتر اکبر حاج ابراهیم زرگر، اثر، ش 33 و 34: 227-278.

زمرشیدی، حسین، (1389)، گنبد و عناصر طاقی ایران، تهران: زمان.

فرشاد، مهدی، (1356)، تاریخ مهندسی در ایران، چ 2، تهران: گویش.

کاشانی، غیاث­الدین جمشید، (1392)، رساله طاق و ازج، ترجمه و تحشیه سید علیرضا جذبی، چ2، تهران: سروش.

کوک، رابرت دیویس، (1387)، مدل سازی مسائل تحلیل تنش به روش اجزاء محدود، مترجم: اصغر مهدیان، اصفهان: کانون پژوهش.

گلمبک، لیزا؛ ویلبر، دونالد، (1374)، معماری تیموری در ایران و توران، ترجمه کرامت­الله افسر و محمد­یوسف کیانی، تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور.

محمد مرادی، اصغر و محمدحسن محب­علی، (1387)، دوازده درس مرمت، چ2، تهران: مرکز مطالعاتی و تحقیقاتی شهرسازی و معماری.

مسلمان یزدی، حسنعلی، (1390)، اصول و مبانی بارگذاری سازه­ها، تهران: فدک ایساتیس.

معماریان، غلامحسین، (1367)، نیارش سازه­های طاقی، ج1، تهران: جهاد دانشگاهی دانشگاه علم و صنعت ایران.

معماریان، غلامحسین، (1391)، معماری ایرانی نیارش، تدوین هادی صفایی پور، ج2، تهران: نغمه نواندیش.

مورگان، ویلیام، (1362)، رفتار اجزاء سازه­ها، ترجمه و تدوین: مهندس مجید بدیعی، تهران: سید ابوالفضل حسینیان.

Ashkan, Maryam & Yahya Ahmad., 2010. “Discontinuous Double-shell Domes through Islamic Eras in the Middle East and Central Asia: History, Morphology, Typologies, Geometry, Construction”, Nexus Network Journal, vol. 12: 287-319.

Born, Wolfgang., 1943. “The Origin and the Distribution of the Bulbous Dome”. The Journal of the American Society of Architectural Historians 3, no. 4: 32-48.

Ghasempourabadi.M, V.R. Mahmoudabadi Arani, O.Bahar & Mahdavinejad., 2012. “Assessment of Behavior of Two-Shelled Domes in Iranian Traditional Architecture: The Charbagh School, Isfahan, Iran” The Sustainable City VII. Vol.2: 1223-1233.

Hejazi, M. 1997. “Historical Buildings of Iran: Their Architecture & Structure”, Southampton, UK: WIT Press.

Peterson, A. 1999. “Dictionary of Islamic Architecture”, (reprint ed.) London, UK: Routledge Press.