مدارک باستان شناسی دوران آغازایلامی و ایلام قدیم در تپه سنجر خوزستان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار پژوهشکده باستان‌شناسی، پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری

2 دانشجوی کارشناسی ارشد باستان شناسی دانشگاه نهران

چکیده

ظهور فرهنگ ایلامی و شکل­گیری حکومت در این دوره در جنوب غرب ایران، فارغ از مدارک تاریخی، مسئله­ای است که از منظر مدارک باستان­شناختی در سال­های اخیر چندان موردتوجه قرار نگرفته و صرفاً به یافته­های حاصل از شوش و چند مکان دیگر محدوده مانده است. کاوش­های لایه­نگاری سال­های 1386 تا 1388 در محوطه باستانی سنجر در شمال خوزستان، مدارکی از این دوران را آشکار ساخته که شامل معماری، سفال، مهر و نمونه­هایی جهت تاریخ‌گذاری رادیو کربن می­شود. این آثار در دو گمانه A و E به‌دست‌آمده که اطلاعات مفیدی را در مورد گاه­نگاری شمال دشت شوشان، پراکنش لایه­های سکونتی و چگونگی ارتباط با شوش ارائه داده است. یافته­های کاوش نشان می­دهد که با تداوم سکونت در دوره آغازایلامی، این محوطه احتمالاً در دوره شوش 4 دچار وفقه استقراری می­شود و سپس در دوره شیماشکی دوباره مسکونی شده که تا سوکل­مخ و ایلام میانی ادامه می­یابد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The Presence of Elamites in the Northern Kuzistan Based on Archaeological Data from Tepe Senjar Excavation (from Proto-Elamite to Shimashki Period)

نویسندگان [English]

  • alireza sardari 1
  • Samira Attarpour 2
1 miras
2 M. A Student of Archaeology, Tehran University
چکیده [English]

The rise of Elamite culture and its state formation on the southwestern Iran, beside historical resources, is an archaeologically problem due to the lower discovered evidences during recent years, which restricted them just to the known materials of Susa and few other sites. But stratigraphic excavations at Tepe Senjar on the Northern Kuzistan from 2007-2009 provided information related to this period such as architectural evidence, pottery assemblage, seal and also samples for radiocarbon dating. The evidences found from trenches A and E of this site represented date on the site formation process, chronological framework of Susiana plain, cultural relations to the ancient Susa and other center of the Mesopotamia and Zagros. Excavated finds show that Tepe Senjar has been occupied from the late fifth millennium B.C, and was continued to proto-Elamite (Susa III) as well as Susa IV A. This site was settled again during Susa IV B and was continued successively until the Shimashki, Sukkal Mah and Middle Elamite periods. 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Tepe Senjar
  • Northern Kuzistan Susiana Plain
  • Proto-Elamite
  • Elam
  • Shimashki
  • Sukkal Mah
آلدن، جان. 1381، دوره شوش III، در باستان­شناسی غرب ایران، زیر نظر فرانک هول، ترجمه زهرا باستی، تهران: انتشارات سمت.
پاتس، دنیل. 1385، باستان شناسی ایلام، ترجمه زهرا باستی، تهران: انتشارات سمت.
دولفوس، ژونیو. 1376، اشغال شوشان در هزاره پنجم و آغاز هزاره چهارم ق. م، در شوش و جنوب غرب ایران، زیرنظر ژان پرو و ژنویو دولفوس، ترجمه هایده اقبال، تهران، مرکز نشر دانشگاهی، 138 –  149
سرداری، علیرضا. 1393،  تپه سنجر: چشم­اندازی از یک استقرار طولانی­مدت در دشت شوشان، مجموعه مقالات همایش بین­المللی باستان­شناسان جوان، به کوشش محمدحسین عزیزی خرانقی، مرتضی خانی­پور و رضا ناصری، تهران: انتشارات دانشکده ادبیات و علوم­انسانی و معاونت فرهنگی دانشگاه تهران، صص 169- 186.
سرداری، علیرضا. 1394، گزارش برنامه تعیین عرصه و پیشنهاد حریم تپه سنجر، خوزستان، تهران: مرکز اسناد باستان­شناسی.
شاخت، رابرت. 1381، فرهنگ­های تاریخی اولیه، در باستان­شناسی غرب ایران، زیرنظر فرانک هول، ترجمه زهرا باستی، تهران: انتشارات سمت، 340- 378.
علیزاده، عباس. 1387، شکل­گیری حکومت عشایری و کوهستانی عیلام، شهرکرد: انتشارات اداره کل میراث فرهنگی، صنایع­دستی و گردشگری چهارمحال و بختیاری.
لوبرون، آلن. 1376،  شوش، کارگاه کاوش «آکروپل I»، در شوش و جنوب غرب ایران، زیر نظر ژان پرو و ژنویو دلفوس، ترجمه هایده اقبال، تهران : مرکز نشر دانشگاهی، 49 -70.
ناصری، رضا.، مهرداد ملکزاده، سعدی سعیدیان، مرتضی خانی­پور و موسی ابراهیمی، 1393، کاوش نجات­بخشی محوطه و گورستان باستانی ده­دومن (ده­پایین)، سد خرسان 3، در مجموعه مقاله­های کوتاه دوازدهمین گردهم­آیی سالانه باستان­شناسی ایران، تهران: انتشارات پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری.
والا، فرانسوا. 1381،  فرهنگ های اولیه تاریخی در باستان‌شناسی غرب ایران، ویرایش فرانک هول، تهران، انتشارات سمت.
Adams, R., 1962. Agriculture and urban life in early south-western Iran, Science, 136, N.35, 11: 109-122.
Alden, J., 1982. Trade and politics in Proto-Elamite Iran, Current Anthropology, 23 (6): 613 – 40.
Alizadeh, A., 2014. Ancient settlement systems and cultures in the Ram Hormuz plain, southwestern Iran: excavation at Tall-e Geser and regional survey of the Ram Hormuz Plain, Chicago: Oriental Institute Publications, Vol. 140.
Amiet, P., 1994. Quelques sceaux elamites in: Gasche, H., Tanret, M., Janssen, C. and Degraeve, A., (eds.), Cinquante-deux reflexions sur le Proche-Orient ancien offertes enhommages a Leon de Meyer, Gent: Peeters, pp.59–66.
Bryce, T., 2009. The Routledge Handbook of the peoples and places of ancient western Asia: the Near East from the early Bronze Age to the fall of the Persian Empire, New York: Routledge.
Carter, E., and M., Stolper, 1984. Elam: survey of political history and archaeology, University of California Publications in Near Eastern Studies, Vol.25.
Carter, E., 1971. Elam in the second millennium B.C.: the archaeological evidence, Ph. D Thesis, University of Chicago
-------------, 1978. Susa “Ville RoyalePalèorient, 4: 197-211.
-------------, 1979. Elamite pottery, ca. 2000-1000 BC, Journal of Near Eastern Studies 38:111-128.
-------------, 1980. Excavations in Ville Royale I at Susa: the third millennium BC occupation, Cahiers de la DAFI 11:11–134.
--------------, 1981, Elamite ceramics, in: Wright, H.T., (ed.), an early town on the Deh Luran Plain: excavations at Tepe Farukhabad, Ann Arbor: Memoirs of the Museum of Anthropology, University of Michigan, No. 13, pp.196–223.
Dahl, J., Petrie, C., and Potts, D., 2013. Chronological parametres of the earliest writing system in Iran, in: C., Petrie (ed.), ancient Iran and its neighbors: local developments and long-range interactions in the fourth millennium BC., Oxford, British Institute of Persian Studies, Archaeological Monographs Series III.
Dyson, R., 1966. Excavations on the acropolis at Susa and problems of Susa A, B and C. Ph. D Thesis, Harvard University.
Gasche, H., 1973. La potterie Elamite du deuxieme millenaire B.C., Memoires de la Delegation Archeologique en Iran, XLVII, Brill and Geuthner, Leiden and Paris.
Ghirshman, R., 1970. The Elamite levels at Susa and their chronological significance, American Journal of Archaeology, LXXIV: 223-226.
Haerinck, E., 1986. The chronology of Luristan, Pusht-i Kuh in the late fourth and first half of the third millennium BC., in: Huot, J.-L., (ed.)., prehistoire de la Mesopotamie, Paris, CNRS, pp. 55–72.
Henrickson, R., 1984. Godin Tepe, Godin III and central western Iran: c. 2600-1500 B.C., Ph. D Thesis, Department of Near Eastern Studies, University of Toronto.
Johnson, G.A., 1973. Local exchange and early state development in southwestern Iran, Anthropological Papers, Museum of Anthropology, University of Michigan, N. 51, Ann Arbor: University Press.
Le Breton, L., 1957. The early periods at Susa, Mesopotamia relations, Iraq 19 (2): 79-124.
----------, 1978. Suse, chantier Acropole 1, Paleorient 4:177-92.
Le Brun, A., 1971. Recherche stratigraphiques à l’Acropole de Suse (1969-1971), cahiers de la delegation archeologique Francaise en Iran (1): 163-216, Paris: Paul Geuthner.
Mecquenem, R. de, Michalon, J., 1953. Recherches à Tchoga Zenbil, Paris.
Mecquenem, R. de, 1980. Les fouilleurs de Suse, Iranica Antiqua 15:1–48.
Morgan, J. de, 1896. Recherches archeologique, mission scienifique en Perse, Vol IV, Part 1, Paris: Ernest Leroux Editeur.
Morgan, J. de, 1900. Recherches archeologiques, MDP 1.
Potts, D., 2005. Neo-Elamite problems, Iranica Antiqua XL: 165-177.
Steve, M., and Gasche, H., 1971. L’Acropole de Suse, Paris, MDP 46.
Sumner, W. M., 2003. Early urban life in the land of Anshan: excavations at Tal-e Malyan in the highland of Iran, University of Pennsylvania Museum of Archaeology and Anthropology, Philadelphia.
Wright, H., and Neely, J. A., 2010. Elamite and Achaemenid settlement on the Deh Luran Plain; towns and villages of Early Empires in the southwestern Iran, Ann Arbor, University of Michigan Press.
Wright, H., 1981. An early town on the Deh Luran Plain: excavations at Tepe Farukhabad, Ann Arbor, Memoirs of the Museum of Anthropology, University of Michigan, No. 13.
Young, C., and Weiss, H., 1975. The merchants of Susa Gudin V and plateau- lowland relations in the late fourth millennium B.C., Iran 13: 1-17.