یک گورستان: کاوش تپه بیمارستان آشخانه (خراسان شمالی) از دیدگاه فرایندهای دگرگونی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری باستان‌شناسی، دانشگاه تربیت مدرس

2 استاد گروه باستان‌شناسی، دانشگاه تربیت مدرس

چکیده

فرایندهای دگرگونی درباره برهم‌کنش دست‌افزارها و ساختار‌ها با محیط، اعم از طبیعی و فرهنگی بحث می‌کند. فرایندی که طی آن، از چگونگی شکل‌گیری تپه یا محوطه تا آنچه امروز به چشم می‌آید، بحث می‌شود. بررسی این فرایندها و شناخت آن­ها به باستان­شناس کمک می­کند تا بتواند تغییرات مواد فرهنگی درروند کاوش را بهتر درک نماید و تفسیر واقعی‌تری نسبت به این مواد داشته باشد. چراکه برخی از این عوامل دگرگونی می­توانند بر ماهیت مواد فرهنگی، مکان قرارگیری آن­ها و تغییر شکل ظاهری آن­ها تأثیر مستقیم و یا غیرمستقیم داشته باشند. در این پژوهش تلاش شده است با بهره­گیری از فرایندهای دگرگونی به تفسیر مواد فرهنگی حاصل از کاوش نجات­بخشی گورستان تپه بیمارستان آشخانه پرداخته شود. گورستان تپه بیمارستان بر روی تپه­ای طبیعی در حاشیه جنوبی شهر آشخانه قرار دارد. هدف از کاوش در تپه بیمارستان نجات داده­های فرهنگی آن پیش از تسطیح کامل آن بود. این گورستان نخست در دوران پیش‌ازتاریخی عصر آهن به‌عنوان گورستان استفاده می­شد و بار دیگر در دوران اسلامی نیز به‌منظور دفن مُردگان مورداستفاده قرار گرفت. به همین علت بسیاری از گورهای عصر آهن تخریب‌شده و فقط حجم انبوهی از قطعات سفال­های شاخص عصر آهن در کاوش به دست آمد. سفال­های به‌دست‌آمده از این گورستان با فرهنگ­های شمال مرکز و شمال غرب ایران از یک‌سو و سفال­های فرهنگ داهستان کهن در جنوب غرب ترکمنستان شباهت­های فراوانی را نشان می­دهد. بررسی جزئی­تر این سفال­ها و مقایسه­های سفالی انجام‌شده دو دوره از عصر آهن را مشخص کرد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Site Formation Process as Seen from Tpe Bimarestan-e Ashkhane Excavations Data

نویسندگان [English]

  • mohsen dana 1
  • alireza Hejebri Nobari 2
1 modars
2 modares
چکیده [English]

Transformation Processes cover the issues on interactions between tools and structures with natural and cultural environments. These processes provide a profound concept on the archaeological site formations through which the sites were subjected to the various alterations. Understanding of these processes and their context helps archaeologist to interpret archaeological data in an appropriate way. In this research we have tried to use transformation processes for interpreting of cultural material of a rescue excavations carried out at Tepe Bimarestan in Ashkhane town, North Khorasan Province. Tepe Bimarestan Cemetery is located on the natural hill in the southern periphery of Ashkhane town. The aim of the excavations at this site was at the first to rescue cultural data Bulldozer diggings. This mound was used as cemetery during Iron Age and then by Islamic Periods. Because of the latter, many of Iron Age graves were destroyed except just one escaped. By this process there have been a great number typical Iron Age sherds were scattered over the site. Pottery sherds of Tepe Bimarestan show a close similarity to those found from the Northern Central and northwestern Iran as well as to the potteries of Archaic Dehistan Culture from South-West Turkmenistan. A more detailed study of these pottery comparisons clarified two periods of the Iron Age; 1- Early Iron Age and or earlier; and 2- Late Iron Age. The results obtained could help to conclude that the site was firstly used as a cemetery during the early Iron Age but then during the Late Iron Age this place was altered to have been settled temporarily by the nomadic peoples.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Cemetery
  • North Khorasan Province
  • Transformation Processes
  • Iron Age
  • Islamic Periods
  • Early and Late Iron Age
آدینه، امید، 1391، «گمانه­زنی به‌منظور تعیین عرصه محوطه تپه بروسکی، آشخانه، خراسان شمالی»، چکیده مقاله­های یازدهمین گردهمایی سالانه باستان­شناسی ایران، تهران: پژوهشگاه میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری، ص. 53.
جعفری، محمدجواد، 1392، «استقرارگاه­های دوره هخامنشی در شمال خراسان، ایران»، باستان پژوهی، دوره جدید، شماره 14- 15، صص. 60-52.
جودی، خیرالنسا، عمران گاراژیان، مهدی رضایی، 1390، «شیوه‌های تدفین پیش‌ازتاریخ در استقرار قلعه‌ خان (خراسان شمالی) با تأکید بر عصر مفرغ»، پیام باستان‌شناس، شمارة 15، صص. 74-59.
دانا، محسن، 1392، «نگاهی به فرایندهای دگرگونی»، مطالعات باستان­شناسی، شماره پیاپی5، صص. 48- 31.
زارع، شهرام، 1390، گزارش بررسی باستان­شناسی شهرستان مانه و سملقان (خراسان شمالی)، فصل دوم، بهار 1390، پژوهشکده باستان­شناسی، میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری، گزارش منتشرنشده، کتابخانه و مرکز اسناد پژوهشکده باستان­شناسی.
سرلک، سیامک، 1390، باستان­شناسی و تاریخ قم: کاوش­های باستان­شناختی محوطه قلی درویش- قم، قم: شاخص.
صبوری، هادی، حسن طلایی و عمران گاراژیان، 1393، «بررسی فرایندهای پس از نهشت­شدن: نمونه مورد مطالعه تپه فریزی دشت سبزوار»، مطالعات باستان­شناسی­، شماره 10، صص. 111-91.
طلایی، حسن، 1374، باستان­شناسی و هنر ایران در هزاره اول قبل از میلاد، تهران: سمت.
عطایی، محمد تقی، 1388، گزارش بررسی باستان­شناسی شهرستان مانه و سملقان (خراسان شمالی)، فصل نخست، بهار 1388، پژوهشکده باستان­شناسی، میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری، گزارش منتشرنشده، کتابخانه و مرکز اسناد پژوهشکده باستان­شناسی.
فاگان، برایان؛ 1382. درآمدی بر باستان‌شناسی. مترجم: دکتر غلامعلی شاملو، تهران: سمت.
کامبخش فرد، سیف­ا..، 1386، سفال و سفالگری در ایران: از ابتدای نوسنگی تا دوران معاصر، تهران: ققنوس.
گاراژیان، عمران و وحید عسکرپور، 1390، «در باب روندهای تطور سفالگری در قلعه‌خان بجنورد»، مطالعات باستان‌شناسی، شمارة پیاپی 3، صص. 107-132.
گاراژیان، عمران، 1390، «گمانه­زنی به منظور لایه­نگاری و مستندسازی بقایای معماری تپه قلعه خان، شهرستان مانه و سملقان استان خراسان شمالی»، گزارش­های باستان­شناسی (7)، مجموعه مقالات نهمین گردهمایی سالانه باستان­شناسی ایران، تهران 1386، شیراز: پژوهشگاه سازمان میراث فرهنگی،صنایع دستی و گردشگری، صص. 155-145.
مجیدزاده، یوسف، 1389، کاوش­های محوطه باستانی ازبکی، جلد دوم: سفال، تهران: اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان تهران.
-------- ، 1381، «سنت­ها و شیوه­های تدفین در عصر آهن ایران (حدود 800- 1450 ق.م)»، مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، صص. 173- 192.
-------- ، 1385، عصر مفرغ ایران، تهران: سمت.
-------- ، 1387، عصر آهن ایران، تهران: سمت.
------- ، 1393، «کاوش نجات­بخشی تپه بیمارستان آشخانه، خراسان شمالی»، مقاله­های کوتاه دوازدهمین گردهم­آیی سالانه باستان­شناسی ایران، تهران: سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری، پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، صص. 183- 180.
Albert, R. M., M. A. Cau, D. Cabanes, 2012. The international workshop in site formation and post-depositional processes in archaeology (Barcelona, 2-4 June 2010), Quaternary International, 275: 1-3.
Baker, C. M., 1975. Site abandonment and the archaeological record: an empirical case for anticipated return, Arkansas Academy of Science Recordings 29:.10-11.
Barton, C. M., J.Bernabeu, A. J. Emili, O. Garcia and N. La Roca, 2002. Dynamic landscapes, artifact taphonomy and landuse modeling in the Western Mediterranean”, Geoarchaeology 17: 155- 190.
Binford, L.R., 1982. Meaning, inference and the material record, in: A. C., Renfrew & S. Shennan (eds.), ranking resource and exchange, Cambridge University Press, pp.160-163.
Bradley, R., 2000. An archaeology of natural places, London, Routledge.
Danti, M. D., 2013a. Hasanlu V: the Late Bronze and Iron I periods, Philadelphia: University of Pennsylvania Museum of Archaeology and Anthropology.
--------------, 2013b. The Late Bronze Age and Early Iron Age in Northwestern Iran, in: D. T. Potts (ed.), The Oxford Handbook of Ancient Iran, Oxford: University Press, pp. 327-376.
Dyson, R. H. Jr., 1968, Annotations and correction of the relative chronology of Iran, American Journal of Archaeology 72 (4): 39- 47.
Ghirshman, R., 1939. Fouilles de Sialk, vol. II, Paris.
Goff, C., 1985, Excavations at Baba Jan: the architecture and pottery of level I”, Iran 23:1- 30.
Lecomte, O., 2005. The Iron Age of Northern Hyrcania, Iranica Antiqua XL: 461- 478.
Rowlett, R. & M.C. Robbins 1982. Estimating original assemblage content to adjust for post-depositional vertical artifact movement Word Archaeology 14: 73-83.
Schiffer, M. B., 1976. Behavioral archaeology, New York, Academic Press.
Schiffer, M. B., 1996. Formation processes of the archaeological record, Salt Lake City, University of Utah Press.
Stronach, R., 1969. Excavation at Tepe Nush-i Jān, 1967, Iran 7: 1- 20.
Stronach, R. & M. Roaf 1978. Excavations at Tepe Nush-i Jan”, Iran 16: 1- 11.
Tala’i, H., 2007. The Iron II (ca. 1200-800 B. C.) pottery assemblage at Haftvan IV- NW Iran, Iranica Antiqua XLII: 105- 123.
Vanden Bergh, L., 1964, Le Nécropole du Khurvin, Istanbul.