بررسی پتروگرافی سفال های اسلامی شهر بلقیس اسفراین، خراسان شمالی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانش‌آموخته کارشناسی ارشد مرمت اشیاء فرهنگی و تاریخی دانشگاه آزاد ابهر

2 دانش‌آموخته کارشناسی ارشد باستان‌سنجی دانشگاه هنر اسلامی تبریز

3 دانش‌آموخته کارشناسی ارشد زمین‌شناسی، پژوهشکده حفاظت و مرمت

4 استادیار گروه مرمت آثار تاریخی و باستان‌سنجی ، دانشگاه هنر اسلامی تبریز

چکیده

در پژوهش حاضر سعی شده است تا با بررسی و مطالعه­ی پتروگرافی ده قطعه­ از سفالینه­های لعاب­دار مربوط به دوران اسلامی مکشوفه از شهر تاریخی بلقیس اسفراین، به بررسی تفاوت­ها و شباهت­های ساختاری براساس فازهای موجود، شناخت مواد خام اولیه و اجزاء معدنی و در نهایت تا حد ممکن به شناخت منشاً آن­ها باتوجه به مقایسه خاک مورد استفاده در ساخت سفال­ها و زمین­شناسی منطقه پرداخته شود. برای این منظور از روش آنالیز مقاطع نازک پتروگرافی و مطالعه آن­ها با استفاده از میکروسکوپ پلاریزان نوری عبوری استفاده گردید، که در بررسی و تحلیل نتایج حاصل از مطالعه مقاطع نازک مشخص شد تمامی آثار از نظر ساختاری و ترکیب مشابه یکدیگر و دارای بافت سیلتی ریزبلور هستند و تنها یک قطعه از آن­ها (کد 216) دارای بافت ناهمگن است اما از نظر ساختار کانی­شناسی دارای منشأیی همسان با دیگر قطعات را دارا هست. این سفال­ها دارای ساختاری مشابه و همچنین دارای منابع خاک یکسانی هستند. در این‌بین تنها قطعه­ی سفالی زرین­فام (کد 1) مورد مطالعه از نظر ساختاری و ترکیب متفاوت از دیگر سفال­ها بوده که می­توان آن را یک نمونه متفاوت و احتمالاً وارداتی به منطقه درنظر گرفت. همچنین در کاوش­های باستان­شناسی شهر بلقیس کوره­های سفال­پزی، سه­پایه­های سفالی و نیز توپی­های کوره­ کشف شده است، که نشان­دهنده­ی تولید سفال و بومی بودن این صنعت در آن را دلالت دارد

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Petrographic Study of Islamic potteries of Shahr-e Belgheys, Northern Khorasan Province.

نویسندگان [English]

  • Mahboubeh Abbasabadi Arabi 1
  • Yasin sedghi 2
  • Seyed Iraj Beheshti 3
  • akbar abedi 4
1 Azad University Esfarayen Teacher
2 Department of Archaeometry, Tabriz Islamic Art University, IRAN
3 Expert Institute for Conservation and Restoration
4 Assistant Professor, Faculty of Applied Arts, Tabriz Islamic Art Universiry, IRAN
چکیده [English]

In the present paper, we have tried to study the mineralogy of ten pieces of the glazed potteries of Islamic era were discovered during a systematic archaeological survey on the Shahr-e Belgheys (Esfarāyen). For better understanding of potteries inside structural characteristics Petrographic thin sections and microscopic polarization were prepared. In the all petrographic sections composition of microcrystals were similar and only one piece (code 216) has represented a heterogeneous texture, but in terms of mineralogy all samples were shared a similar component indicating that the potteries would have been made from the same clay with local origin. Pottery sample (code 216) with a different geological composition may be assumed to have been a piece of a vessel was imported to the area

کلیدواژه‌ها [English]

  • Petrography
  • Compositional Analysis
  • Ceramic Glazes
  • Shahr-e Belgheys
  • Esfarāyen
توحدی، کلیم­الله، (1374)، اسفراین: دیروز امروز، انتشارات واقفی: مشهد.
روشنی زعفرانلو، قدرت­الله، (1366)، «اسفراین- بلقیس»، شهرهای ایران، جلد2، به کوشش محمد یوسف کیانی، تهران، صص 170- 195.
زارعی، محمدابراهیم؛ عامریان، حمید؛ نیک­گفتار، احمد، (1395)، «طبقه­بندی گونه­ سفالینه­های لعاب­دار قرن 2 تا 4 ه ق کشف شده از شهر تاریخی بلقیس (اسفراین کهن)»، مطالعات باستان­شناسی، دوره 8، شماره 1.
فدایی، سیداحمد، (1373)، جغرافیای شهرستان اسفراین، انتشارات آستان قدس رضوی، مشهد.
فرجامی، محمد؛ ستوده، آسیه، (1389)، گزارش کاوش فصل سوم شهر تاریخی بلقیس اسفراین، گزارش منتشرنشده، آرشیو پایگاه شهر تاریخی بلقیس اسفراین.
 فرهنگ جغرافیایی آبادی­های کشور، (1384)، استان خراسان شمالی: شهرستان اسفراین، انتشارات سازمان جغرافیایی وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح، تهران.
کیانی، محمدیوسف؛ کریمی، فاطمه، (1363)، هنر سفالگری دوره اسلامی، وزارت ارشاد، تهران.
محمدی­فر، یعقوب؛ بلمکی، بهزاد، (1387)، «هنر سفالگری در دوره­ی صفویه، بررسی تکنیک و نقشمایه­های هنری»، نشریه هنرهای زیبا، شماره 35، صص 93-102.
نقشینه، امیرصادق؛ حاتمی، الناز؛ نیکروان­متین، هومن، (1392)، «مطالعه پتروگرافی سفال عصرآهن غار هوتو»، پژوهش­های باستان‌شناسی ایران، شماره 5، دوره 3.
نیک‌گفتار، احمد، (1387)، بررسی باستان‌شناختی پهنه فرهنگی شهر اسفراین در دوران اسلامی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد باستانشناسی، دانشگاه تهران گروه باستانشناسی.
نیک­گفتار، احمد، (1391)، گزارش کاوش فصل پنجم شهر تاریخی بلقیس اسفراین، گزارش منتشرنشده، آرشیو پایگاه شهر تاریخی بلقیس اسفراین.
وثوقی عابدینی، منصور، (1393)، مبانی تئوری و عملی کانی­شناسی نوری، چاپ دوم، تهران: آرین زمین.
وحدتی، علی اکبر، (1389)، پژوهش‌های باستان‌شناختی در شهر بلقیس (اسفراین کهن)، اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان خراسان شمالی.
وحدتی، علی­اکبر، (1386)، گزارش گمانه­زنی به منظور تعیین عرصه و پیشنهاد حریم شهر بلقیس- اسفراین، گزارش منتشر نشده، اداره کل میراث فرهنگی و صنایع دستی و گردشگری خراسان شمالی.
ییت، ادوارد، (1365)، خراسان و سیستان، ترجمه قدرت الله روشنی و مهرداد رهبری، نشر یزدان، تهران.
Ellis, L. 2000. Archaeological method and theory, Garland Publishing, Inc.  pp 458-461.
Emami, S.M., Trettin, R., 2010. Phase generating processes in ancient ceramic matrices through microstructure investigation with high resolution microscopy methods. Advanced Microscopy Research 5, 181189.
Peterson, S.E., Betancourt, P.P., 2009. Thin section petrography of ceramic materials, Instap Archaeological Excavation Manual 2, Instap Academic Press Philadelphia, Pennsylvania.
Quinn, P.S., 2013. Ceramic petrography: the interpretation of archaeological Pottery & related artefacts in thin Section, Oxford: Archaeopress.
Rathossi, C., Pontikes, Y., Tsolis-Katagas, P., 2010. Mineralogical difference between ancient sherds and experimental ceramics: indices for firing conditions and post-burial alteration, Proceedings of the 12th International Congress Patras, Bulletin of the Geological Society of Greece, 43, pp 856-865.
Reedy., Chandra. L., 2008. Thin-section petrography of stone and ceramic cultural materials, London, Archetype.