هویت شناسی نقش نمادینِ انسان درون قرص ماه، براساس نمونه های هخامنشی و نقش قیزقاپان

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دورۀ دکتری باستان‌شناسی دانشگاه تهران

2 استاد گروه باستان‌شناسی دانشگاه تهران

چکیده

نقش پیکرۀ درون ماه یکی از اسرارآمیزترین نقوش نمادین ایران باستان است که تاکنون بسیاری از پژوهشگران دربارۀ هویت شناسی و خاستگاه آن اظهارنظر کرده­اند. بااین‌حال هیچ‌گاه مدارک موجود، برای دستیابی به یک نتیجه‌گیری نهایی و قطعی کافی نبوده است. برخی از پژوهشگران پیشینۀ نقش پیکرۀ درون ماه را به‌پیش از دورۀ هخامنشی رسانده و بر این باورند که هنر آشور نو خاستگاه این نقش بوده است. از طرفی این احتمال نیز وجود دارد که نقش پیکرۀ درون ماه یک نقش‌مایۀ ابداعی کاملاً ایرانی (ماد یا هخامنشی) باشد. به­علاوه تاکنون گزینه­های متنوع و متفاوتی چون اهورامزدا، خدای ماه، میترا، خورنۀ شاهی، شاه مُرده یا زنده و ... برای هویت نقش پیکرۀ درون ماه پیشنهاد شده است. نوشتار پیش رو ضمن بررسی پیشینۀ نقش پیکرۀ درون ماه و تجزیه‌وتحلیل آراء پژوهشگران پیشین دربارۀ هویت آن، به این نتیجه منتهی شده است که در میان گزینه­های متعدد پیشنهادی برای هویت نقش مذکور، دو گزینۀ بسیار محتمل وجود دارد؛ 1. شاه 2. خدایی غیر از اهورامزدا. در حالت اول محتمل­ترین گزینه شاه مُرده یا متوفی و در حالت دوم محتمل­ترین خدای پیشنهادی، میترا خواهد بود.

کلیدواژه‌ها


بریان، پی­یر، (1381)، امپراطوری هخامنشی، ترجمه ناهید فروغان، چاپ اول، تهران، روز فرزان.

بویس، مری، (1375)، تاریخ کیش زرتشت: هخامنشیان، ترجمه همایون صنعتی زاده، تهران، توس.

پیوتروفسکی، بوریس، خطیب شهیدی، حمید، (1383)، تمدن اورارتو، تهران، پژوهشکده باستان‌شناسی.

تجویدی، علی­اکبر، (2535). دانستنی­های نوین دربارۀ هنر باستان­شناسی عصر هخامنشی بر بنیاد کاوش­های پنج ساله

تخت جمشید در سال­های 2527 تا 2532 شاهنشاهی، انتشارات ادارۀ کل نگارش وزارت فرهنگ و هنر، تصویر146

دیاکونوف، ایگور میخاییلویچ.، (1357)، تاریخ ماد، ترجمه کریم کشاورز، تهران، پیام.

شوالیه، ژان، گربران، آلن، (1379)، فرهنگ نمادها: اساطیر، رویاها، رسوم و.....، ترجمه سودابه فضایلی،‌ تهران، انتشارات جیحون.

صراف، محمد رحیم، (1384)، مذهب قوم ایلام (2600-5000 سال پیش)، تهران، انتشارات سمت.

کرتیس، جان، (1389)، بین‌النهرین و ایران در دوران هخامنشی؛ جهان گشایی و امپریالیسم، ترجمه زهرا باستی، تهران، سمت.

گیرشمن، رمان، (1346)،هنر ایران در دوران ماد و هخامنشی، ترجمه عیسی بهنام، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب.

لوکوک، پی یر، (1381)، کتیبه­های هخامنشی، ترجمه نازیلا خلخالی، تهران، پژوهش فرزان روز.

واکر، کریستوفر.، (1389)، گاهنگاری هخامنشی و منابع یونانی، در: بین النهرین و ایران در دوران هخامنشی، ویراسته جان کرتیس، ترجمه زهرا باستی، سمت، تهران.

هینتس، والتر، (1383)، دنیای گمشده عیلام، مترجم فیروز فیروزنیا، تهران، علمی و فرهنگی.

 

Abdi, K., 1999. Bes in the Achaemenid empire, Ars Orientalis, pp. 111+113-140, fig. 3.9.

Assyrian rock Sculpture (Bavian): http://digitalcollections.nypl.org/items/510d47dc-4754-a3d9-e040a18064a99

Bivar, A.D.H., 1998. The Personalities of Mithra in archaeology and literature, NewYork.

Bivar, A.D.H., 2005. Mithraism: a religion for the ancient Medes, Iranica Antiqua, XL: 341-358.

Black, J., Green, A., 1992. Gods, dmons and symbols of ancient Mesopotamia, British Museum Press, London.

Calmeyer, P., 2011. Art in Iran iii. Achaemenid art and architecture, Encyclopadia Iranica: (http://iranicaonline.org/articles/ art-in-iran-iii-achaemenian), fig.42.

Curtis, J., Tallis, N., 2005. Forgotten empire the world of ancient Persia, the British Museum Press, London, n. 202-203.

Dalton, O.M., 1964. The Treasure of the Oxus with other objects form ancient Persia and India, London.

Dusinberre, E., 2008. Circles of light and Achaemenid hegemonic style in Gordion's seal 100, in: N.D., Cahill (ed.), Love for Lydia: a Sardis anniversary volume presented to Crawford H. Greenewalt, Jr., Cambridge: Harvard University Press pp. 87-98.

Edmonds, C. J., 1934. A Tomb in Kurdistan, Iraq, 1(2): 183-192.

Finn, J., 2011. “Gods, Kings, Men: Trilingual Inscriptions and Symbolic Visualizations in the Achaemenid Empire”, Ars Orientalis, vol. 41: n.14.

Fukai, Sh., Sugiyama, J., Kimata, K., Tanabe, K., 1983.Taq-i-Bustan: III-Photogrammetric Elevations, the Institute of Oriental Culture, the University of Tokyo, the Tokyo University Iraq-Iran Archaeological Expedition, Report19,Tokyo, pl. 26

Garrison, M, B., Dion, P., 1999. The Seal of Ariyaramna in the Royal Ontario Museum, Toronto, Journal of Near Eastern Studies 58(1): 1-17.

Garrison, M, B., Ritner, R, K., 2010. From the Persepolis Fortification Archive Project, 2 : Seals with Egyptian Hieroglyphic Inscriptions at Persepolis, Arta: 002, fig. 25.

Gordon, C. H., 1939. Western Asiatic seals in the Walters Art Gallery, Iraq, 6 (1): 3-34.

Herodotus, 1975. The history, (translated into English by A.D. Godley), Harvard University Press.

Herzfeld, E., 1941. Iran in the ancient east, London.

Jamzadeh,  P., 1982. The Winged ring with human bust in Achaemenid art as a dynastic symbols, Iranica Antique, vol.XVII:91-99, PL. 1.

Kantor, H.J., 1957. Achaemenid jewelry in the Oriental Institute, Journal of Near Eastern Studies, 16(1): 1-23.

Keel, o., Uehlinger, Ch., 1990, Altorientalische Miniaturkunst: des altesten visuellen Masskommunikationsmittel. Ein Blick in die Sammlung des Beblisches Instituuts der Universität Freiburg Schweiz, Rhien: Phillip von Zabern, taf.IV

Loud, G., Altman, B., 1938. Khorsabad, part II; the citadel and the town. OIP 40, Chicago.

Maras, S., 2009. Iconography, identity and inclusion: the winged disk and royal power during the reign of Darius the Great, a dissertation submitted in partial satisfaction of the requirements for the degree of Doctor of Philosophy in Near Eastern studies, University of California, Berkeley, fig. 5.4.

Mitchell, T.C., Searight, A., 2008. Catalogue of the Western Asiatic seals in the British Museum, Leiden, Boston, n.404c.

Moorey, P.R.S., 1978. The iconography of an Achaemenid stamp-seal acquired in the Lebanon, Iran XVI: 143-148.

Orange, L., 1953. Studies on the iconography of cosmic kingship in the ancient world, Oslo.

Perrot, G., Chipiez, Ch., 1890. Histoire De L’Art, Paris.

Qyzqapantomb :http://mcid.mcah.columbia.edu/mapping-mesopotamian- mounuments/qyzqapan-tomb

Razmjou, Sh., 2005. In Search of the lost Median art, Iranica Anitqua, XL: 271-314.

Root, C.M., 1999. The Cylinder Seal from Pasargade: of wings and wheels, date and fate, Iranica Antiqua, XXXIV:157-190.

Schmidt, E., 1957. Persepolis II, contents of the treasury and other discoveries, University of Chicago Press.

Schmidt, E., 1970. Persepolis III: the Royal tombs and other monuments, University of Chicago Press.

Segal, B., 1956. Art Bulletin, XXXVIII.

Shahbazi, A. S, 1980. An Achaemenid symbol: II. Farnah ‘(God Given) fortune’ symbolised. Archäologische Mitteilungen aus Iran 13:119–47.

ـــــــــــــــــ, A. S., 1974. An Achaemenid symbol: I. A Farewell to ‘Fravahr’ and ‘Ahura Mazda, Archäologische Mitteilungen aus Iran 7:136–44.

Soudavar, A., 2003. The Aura of Kings, legitimacy and divine sanction in Iranian kingship, Mazda Publishers, California.

Strabo Geography, (translated into English by H.C Hamilton) Bohn’s Classical Library, London.

Stronach, D., 1966. The Koh-i Shahrak fire altar, Jornal of Near Estern Studies, 25: 217-27.

Von Gall, H., 1988. Das Felsgrab von Qizqapan, ein denkmal aus dem umfeld der Achämenidischen königesstrasse, Bagdader Mitteilungen, 19: 557-82.

West, M., 2002. Darius’ ascent to Paradise, Indo-Iranian Journal, 45: 51–57.

Zettler, L.R., 1979. On the chronological range of Neo-Babylonian and Achaemenid seals, Journal of Near Eastern Studies, 38 (4): 275-270.