مطالعه تزیینات گچ‌بری آرامگاه میر‌زبیر سیرجان و بررسی انتساب آن به هنرمندان کرمانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری رشته باستان شناسی دانشگاه هنر اصفهان

2 دانشیار گروه باستان شناسی دانشگاه هنر اصفهان

3 دانشجوی دکتری پژوهش هنر دانشگاه هنر اصفهان

چکیده

آرامگاه میر­زبیر، در روستای شریف­آبادِ سیرجان، دارای تزیینات گچ­بری زیبا و پر­کاری همانند؛ محراب، کتیبه­کمربندی، طاق­نماها، گوشواره­ها و ... است که تاکنون مطالعه کامل و همه­جانبه­ای در­باره­ی این اثر و هنرمند سازنده این تزیینات، صورت نگرفته است. در این پژوهش بر­آن شدیم تا به دلیل تشابه گچ­بری­های این بنا، از لحاظ ساختار، نقوش و کتیبه، با گچ­بری­های امام­زاده ربیعه­خاتون اشترجان، مسجد کوچه­میر نطنز و مسجد کرمانی تربت­جام، که دارای امضای هنرمندان کرمانی هستند، ضمن اشاره­ به محراب­هایی که اثر صُنع هنرمندان کرمانی است، ویژگی­های بصری آن­ها را، مبنای مطالعه تطبیقی خود، قرار دهیم و به اهدافی همچون؛ مطالعه تزیینات گچ­بری آرامگاه میر­زبیر سیرجان و نیز بررسی دلایل انتساب آن به هنرمندان کرمانی دست یابیم. روش یافته اندوزی بر پایه مطالعات میدانی همچون بازدید از بناهای مورد مطالعه و عکس‌برداری از آن­ها و با استناد به منابع مکتوب صورت گرفته که به روش تاریخی ـ تطبیقی، به تحلیل داده­های به‌دست‌آمده از نمونه­های مطالعاتی می­پردازد. از این‌رو به دلیل وجوه مشترک بسیار گچ­بری­های دارای امضای هنرمندان کرمانی با گچ­بری­های آرامگاه میر­زبیر سیرجان، چه در ساختار آن­ها مانند؛ مزین شدن لچکی­ محراب­ و برخی طاق­نماها، با فرمی گرد، مماس بودن این فرم گرد در تمام لچکی­ها با دیواره محیطی لچکی و چه در نقش­مایه­ها همانند؛ گل و برگ­های ختایی با تزیینات رویه­سازی مشترک و نیز در کتیبه­ها مثل؛ قرار دادن جایگاهی ثابت، برای ثبت کتیبه­های حاوی؛ نام هنرمند سازنده و تاریخ ساخت محراب، فشردگی و شلوغی کتیبه­های کمربندی و ... به‌احتمال‌قوی می­توان گفت که، تزیینات گچ­بری این بنا نیز، کار هنرمندان کرمانی است.    
 

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Decorative Stucco of Mir-e-Zobeire Mausoleum of Sirjan and its Attribution to the Kermanid Artists.

نویسندگان [English]

  • Zahra Rashednia 1
  • ahmad salehikakhki 2
  • Bahareh Taghavinejad 3
2 Art university of Isfahan
3 Art university of Isfahan
چکیده [English]

The Mausoleum of Mir-e-Zobeir, in the village of Sharif Abad in Sirjan, has beautiful decorative embellishments, such as a mihrab, inscriptions, arcades, squinches, and so on. So far, there has not been a full and comprehensive study of this work and the artist who created it. In this study, due to the similarity of the plastering of this building, in terms of structure, motifs and inscriptions, with the plasterings of Imam-Zade Rabieh-Khatun of Oshtarjan, the Kochemmir Mosque of Natanz and the Kermani Mosque in Torbat-e Jam, which is signed by Kermanian artists, we decided to consider their visual features as the basis of our comparative study, while referring to the mihrab that is the work of the Kermanian artists and achieve our goals, including studying the plaster decoration of the Mir-e-Zobeir tomb in Sirjan and also finding the reasons for its assignment to the Kermanian artists. The data was collected based on field studies, such as visiting the buildings under study and taking pictures of them, referring to written sources. The data obtained from study samples was analyzed by comparative historical method. Therefore, due to the common features of the stucco involving the signing of Kermanian artists with the plasterings of the Mirzebir tomb in Sirjan, as in their structure, decorations of the mihrab pendentive and some arcades with a circle form, the tangent form of this circle form in all the pendentives with their peripheral wall, as well as the motifs, like Cathay flowers and leaves with similar surface decorations, and also the inscriptions, like placing a fixed place for installing inscriptions containing the name of the artist and the date of making the mihrab, compaction and detailing of the belt inscriptions, etc., it can be said with certainty that the decorations of this building are also works of Kermanian artists

کلیدواژه‌ها [English]

  • stucco decoration
  • Sirjan
  • Mausoleum of Mir-e- Zobeir
  • Kermanian artists
  • Mihrab
اصلانی، حسام، (1391)، فن­شناسی آرایه­های گچی در معماری ایران دوران اسلامی، رساله دکتری رشته مرمت، استاد راهنما احمد صالحی­کاخکی و محمد امین امامی، دانشگاه هنر اصفهان، دانشکده حفاظت و مرمت، (منتشرنشده).
بناهای تاریخی در پناه قانون، (1376)، «بناهای تاریخی در پناه قانون»، اثر، ش 28، 193- 207.
راهنمای سفر گردشگران، (1387)، راهنمای سفر گردشگران، چاپ اول، کرمان، معاونت گردشگری سازمان میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری استان کرمان.
حاتمی، ابوالقاسم، (1374)، «بررسی تحلیلی باستان‌شناسی سیرجان قدیم از اوایل اسلام تا دوره تیموری»، پایان‌نامه کارشناسی­ارشد رشته باستان­شناسی، استاد راهنما سوسن بیانی، دانشگاه تربیت مدرس، دانشکده علوم انسانی، (منتشرنشده).
ــــــــــــــــــ، (1374)، «بنای میر­زبیر سیرجان، شاهکاری گمنام»، در: مجموعه مقالات کنگره تاریخ معماری و شهرسازی ایران، ج سوم، چاپ اول، تهران، سازمان میراث فرهنگی کشور (پژوهشگاه).
حاجی­قاسمی، کامبیز، (1389)، گنج‌نامه فرهنگ آثار معماری اسلامی ایران، جلدهای یازدهم و دوازدهم، چاپ اول، تهران، دانشگاه شهید بهشتی، دانشکده معماری و شهرسازی، مرکز اسناد و تحقیقات، روزنه.
دانش­یزدی، فاطمه، (1387)، کتیبه‌های اسلامی شهر یزد، چاپ اول، یزد، سبحان نور.
راشدنیا، زهرا، (1393)، «مطالعه ویژگی­های تزیینی آثار گچ­بری هنرمندان کرمانی و پراکندگی آن در قرن هشتم هـ. ق»، پایان‌نامه کارشناسی­ارشد رشته باستان­شناسی، استاد راهنما احمد صالحی­کاخکی، دانشگاه هنر اصفهان، دانشکده حفاظت و مرمت، (منتشرنشده).
رجبی، راحله، (1391)، «بنای میر­زبیر، گمشده­ای در غبار فراموشی»، جام جم (ویژه نامه)، 16 خرداد 1391.
رحمتی، محمدحسین، (1391)، آرایه‌های گچی در آثار تاریخی قم، چاپ اول، قم، کیمیا نگار.
زنده­دل، حسن و دیگران، (1377)، مجموعه راهنمای جامع ایرانگردی (استان کرمان)، جلد 18، چاپ اول، تهران، ایرانگردان.
سجادی، علی، (1375)، سیر تحول محراب در معماری اسلامی ایران از آغاز تا حمله مغول، ج اول، چاپ اول، تهران، سازمان میراث فرهنگی کشور.
صالحی­کاخکی، احمد، بهاره تقوی­نژاد، و زهرا راشدنیا، (1395)، «مطالعه ویژگی­های تزیینی آثار گچ­بری هنرمندان کرمانی در دوره ایلخانی تا ابتدای دوره تیموری». نگره، دوره 11، ش 37، صص 18 ـ 31.
عقابی، محمد مهدی، (1376)، دایره­المعارف بناهای تاریخی ایران در دوره اسلامی /2 (بناهای آرامگاهی)، چاپ اول، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی.
کشاورز، محسن، (1389)، «خانواده کرمانی، استاد­کاران گچبر دوره ایلخانی»، در: چکیده مقالات همایش ملی فرهنگ اسلام و ایران «کرمان شناخت» به اهتمام حسین حسینی، چاپ اول، کرمان، دانشگاه شهید باهنر کرمان (پژوهشکده فرهنگ اسلام و ایران).
ورجاوند، پرویز، (1351)، «قلعه سنگ سیرجان و آتشدان سنگی آن». بررسیهای تاریخی، دوره 3، ش 7، صص 103-132.