گاهنگاری و روند تداوم استقرار شهر جندی‌شاپور با تکیه بر شواهد باستان‌شناختی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری باستان‌شناسی دوره تاریخی، دانشگاه محقق اردبیلی

2 استادیار گروه باستان‌شناسی دانشگاه محقق اردبیلی

3 دانشیار گروه باستان‌شناسی دانشگاه محقق اردبیلی

4 دانشیار گروه باستان‌شناسی دانشگاه تهران

چکیده

تلاش پادشاهان ساسانی در احداث شهرها به‌ اندازه‌ای درخشان بود که به‌‌نام هر یک از آن‌ها یک یا چند شهر به ثبت رسیده است. چنان‌که از منابع تاریخی برمی‌آید، جندی­شاپور یکی از شهرهای مشهور شاپور اول در خوزستان است که همانند بیشاپور با پلان مستطیلی‌شکل ساخته شده بود و همانند بیشاپور، از یک‌طرف به رودخانه‌ی سیاه منصور محدود بود. لیکن در اینجا قلعه و دژی وجود نداشته تا از شهر حفاظت کند. باوجود کثرت مکتوبات تاریخی درخصوص این شهر عصر ساسانیان اطلاعات اندکی درباره‌ی تاریخ دقیق احداث و روند تداوم استقرار آن در دست است. همچنین سازمان اجتماعی ساکنان شهر و عملکرد محله‌های آن در هاله­ای از ابهام قرار دارد. به‌منظور رفع ابهاماتی از‌ این‌دست، مطالعات باستان­شناسانه نگارندگان با نقشه‌برداری و تهیه عکس هوایی از این شهر و سپس بررسی سامانمند باستان­شناختی در آن به انجام رسید و درمجموع چهل و یک تپه باستانی شناسایی و ثبت شد. هدف پژوهش حاضر شناخت دوره­های استقراری و چگونگی روند تداوم شهر تا دوره­های اسلامی بود. نتایج گونه­شناختی، مطالعه‌ی تطبیقی یافته­های سطحی، گاهنگاری و شناخت دوره­های استقراری این شهر را در پی داشت و روشن ساخت که استقرار در آن تا قرون متأخر اسلامی تداوم داشته است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Archaeological Evidence for the Chronology and Occupation Processes of Jondishapur City

نویسندگان [English]

  • mohammad saeidpour 1
  • KARIM HAJEZADEH 2
  • REZA REZALO 3
  • HASAN KARIMYAN 4
1 Faculty member
2 Faculty member
3 Faculty member
4 Faculty member
چکیده [English]

Jundishapur is one of the towns with a rectangular plan, built by Shapur I in the north of the Kuzistan close to the Mansor River and like Bishapur, on one side is limited to the river, but here there is no fort and castle to protect the city. Archaeological studies in Jundishapur were carried out by mapping and aerial photography and systematic archaeological examination and a total of forty one point of occupation were identified. The abstract results of the index samples along with written sources made it clear that the establishment has continued throughout Christian centuries. The water flowed in the city from the Mansoor black harbor through the Jundishapur Bridge. Due to the decrease in water in the summer, a qanat was built in 14 km length from the Dez River to adjust and increase the water level of the Jundishapur River representing the efforts of Sasanians in the water supply system.

کلیدواژه‌ها [English]

  • City Jundishapur City
  • Sasanians
  • Archaeological Chronology
  • Islamic pottery
  • Sassanid Water Supply System
ابن حوقل، سفرنامه (1345)، ایران در صوره‌الارض، چاپ اول، ترجمه: جعفر شعار، تهران، امیرکبیر.
افشار، ایرج؛ امیدسالار، محمود (1379)، مجمل­التواریخ و القصص (520 ﻫ.ق)، نسخة عکسی مورخ 751 (کتابخانة دولتی برلین)، تهران، طلایه.
اقتدارى، احمد (1375)، آثار و بناهای تاریخی خوزستان، چاپ دوم، جلد اول، تهران، انجمن آثار و مفاخر ملی ایران.
اصفهانی، حمزه (1367)، تاریخ پیامبران و شاهان، ترجمه­ی جعفر شعار، چاپ دوم، تهران، امیرکبیر.
امام، سیدمحمدعلی (1382)، مقالاتی درباره تاریخ جغرافیایی دزفول، چاپ اول، دزفول، دارالمومنین.
باستانی پاریزی، محمد ابراهیم (1365)، یعقوب لیث، چاپ چهارم، تهران، چکامه.
بارتولد، و (1308)، تذکره جغرافیایی تاریخی ایران، ترجمه­ی حمزه سردادور، چاپ اول، تهران، اتحاد.
برونر، کریستوفر (1387)، تقسیماتجغرافیاییواداری: ماندگاه‌ها و اقتصاد، تاریخ ایران کمبریج، جلد سوم، ترجمه­ی حسن انوشه، چاپ چهارم، تهران، امیرکبیر.
پوپ، آرتور اپهام (1388)، سیری در هنر ایران، ترجمه­ی نجف دریابندی، جلد پنجم، تهران، علمی و فرهنگی.
پیگولوسیکایا، نینا (1387)، شهرهای ایران در روزگار پارتیان و ساسانیان، ترجمه­ی عنایت‌الله رضا، چاپ چهارم، تهران، علمی و فرهنگی.
تاریخ سیستان (1373)، تألیف نیمة قرن پنجم هجری، ویرایش: جعفر مدرس صادقی، چاپ اول، تهران، مرکز.
تکمیل همایون، ناصر (1384)، دانشگاه گندی شاپور، چاپ اول، تهران، دفتر پژوهش‌های فرهنگی.
حکمت‌فر، محمدحسین (1381)، زیارت بقاع متبرکه دزفول، چاپ اول، دزفول، دارالمومنین.
دورت، پیترال (1392)، درآمدی بر باستان‌شناسی میدانی، ترجمه­ی حجت دارابی، چاپ اول، تهران، سمت.
دارک، کن آر (1379)، مبانی نظری باستان‌شناسی، چاپ اول، ترجمه­ی کامیار عبدی، تهران، مرکز نشر دانشگاهی.
داعی دزفولی، سیدعبدالله (1370)، مجمع الابرار و تذکره الاخیار، چاپ دوم، قم، چاپ نهضت.
دوبد، بارون (1371)، سفرنامه لرستان و خوزستان، چاپ اول، ترجمه­ی حسین آریا، تهران، علمی فرهنگی.
دینوری، ابوحنیفه (1346)، اخبار الطوال، چاپ اول، ترجمه­ی صادق نشات، تهران، بنیاد فرهنگ ایران.
رنفریو، کالین؛ بان، پل (1390)، مفاهیم بنیادی در باستان‌شناسی، ترجمه­ی اکبر پورفرج؛ سمیه، عدیلی، چاپ اول، تهران، میراث کتاب.
ستوده، منوچهر (1352)، حدود العالم من المشرق الی المغرب (‌372 هجری)، چاپ اول، تهران، دانشگاه تهران.
فرای، ریچارد (1371)، عصر زرّین فرهنگ ایران، تهران، امیرکبیر.
فردوسی، ابولقاسم (1345)، شاهنامه، تهران، بروخیم.
گیرشمن، رمان (1372)، ایران از آغاز تا اسلام، ترجمه­ی محمد معین، چاپ دهم، تهران، علمی و فرهنگی.
طبری، محمد بن جریر (1362)، ‌تاریخ طبری، جلد هشتم، ترجمه­ی ابوالقاسم پاینده، چاپ دوم، تهران، اساطیر.
علیزاده، عباس (1386)، تئوری و عمل در باستان‌شناسی، چاپ سوم، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
کریمیان، حسن (1386)، «هویت کالبدی و بصری شهرهای ساسانیان»، تاریخ معماری و شهرسازی ایران، (فروردین 1385)، جلد پنجم، تهران، سازمان میراث فرهنگی کشور، صص 539-560.
کریمی، فاطمه؛ کیانی، محمدیوسف (1364)، هنر سفالگری دوره اسلامی ایران، چاپ اول، مرکز باستان‌شناسی ایران، تهران، چاپخانه وزارت ارشاد اسلامی.
کیانی، محمد یوسف (1357)، بررسی سفالینه­های ایرانی مجموعه نخست‌وزیری، چاپ اول، تهران، نخست‌وزیری.
مسعودی (1374)، مروج الذهب، ترجمه­ی ابوالقاسم پاینده، جلد اول، چاپ اول، تهران، علمی و فرهنگی.
مقدسی (1361)، احسن التقاسیم فی معرفه الاقاسیم، ترجمه­ی علینقی منزوی، چاپ اول، تهران، مولفان و مترجمان ایران.
هرمان، جورجینا (1373)، تجدید حیات هنر وتمدن در ایران باستان، ترجمه­ی مهرداد وحدتی، تهران، مرکز نشر دانشگاهی.
هستر، آر تامس؛ شیفر، هری­جی؛ فدر، کنت­ل (1392)، روش‌های میدانی در باستان‌شناسی، مترجمان: کمال‌الدین نیکنامی؛ حسین صبری، چاپ اول، تهران، سمت.
هوف، دیتریش (1365)، شهرهای ساسانی، ترجمه­ی محمدرحیم صراف، نظری اجمالی به شهرسازی و شهرنشینی در ایران، چاپ اول، به کوشش محمدیوسف کیانی، تهران، جهاد دانشگاهی.
هوف، دیتریش (1374)، نظری اجمالی به پایتختهای قبل از اسلام، در پایتختهای ایران، به کوشش محمد یوسف کیانی، چاپ اول، تهران، سازمان میراث فرهنگی.
یارشاطر، احسان (1375)، تاریخ ایران (از سلوکیان تا فروپاشی ساسانیان)، تهران، امیرکبیر.
یاقوت بن عبدالله الحموی الرومی البغدادی (1380)، معجم البلدان، ترجمه­ی علینقی منزوی، تهران، طهوری.
یعقوبی، احمد بن اسحاق (1382)، تاریخ یعقوبی، ترجمه­ی محمد ابراهیم آیتی، جلد اول، تهران، علمی فرهنگی.
Alizadeh, A., 2014. Ancient settlement systems and cultures in the Ram Hormuz Plain, Southwestern Iran: excavations at Tall-e Geser and regional survey of the Ram Hormuz Area, Oriental Institute Publication, vol. 140, The Oriental Institute of the University of Chicago.
Azarnoush, M., 1994. The Sasanian Maner House at Hajiabad, Iran; Monography di MesopotamiaIII, Florance, Firenze, Case Editrice Letter, 19, pp. 106-293.
Keall, E. J., & Keall, M., 1981. The Qaleh‐I Yazdigird pottery: A statistical approach, Iran, 19: 33‐80.
Karimian, H. 2010. Cities and social order in Sasanian Iran, the archaeological potential, Antiquity 84 (324: 453-466.
Khalili, N., 1995. Cobalt and Luster: the first centuries of Islamic pottery, in: Alastair Northedge, A., Tonghini, C., Kennet, D., Grube, E.J., Bayani, M., Nassar, N., Morgan, P., (eds.), The Collection of Islamic Art, Vol. IX, published in the United Kingdom by The Nour Foundation in association with Azimuth Editions and Oxford University Press, Pages: 348.
Mc Adams, R., & Hanson, D.P., 1968. Archaeological reconnaissance and soundings in Jundi Shahpur, University of Michigan, pp. 53-73.