بررسی تعدادی از اثرمهرهای حیوانی دوره‌ی آغازایلامی محوطه‌ی سفالین پیشوا، استان تهران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشیار گروه باستان‌شناسی دانشگاه هنر اصفهان

چکیده

یافته‌های فرهنگی به‌دست آمده از کاوش محوطه سفالین باعث افزایش بانک اطلاعاتی باستان‌شناسی دوران آغاز‌تاریخی با تمرکز بر بعد نظارت اقتصادی، هنری، فرهنگی و آیینی این دوره به‌ویژه آغازایلامی شده است؛ دوره‌ای که ما شاهد پیشرفت در فنّاوری در بسیاری از صنایع و هنر آن به‌ویژه در مُهرسازی هستیم. مهم‌ترین هدف این پژوهش مستندسازی نقش‌مایه‌های حجمی‌حیوانی اثرمهرهای به‌دست‌آمده از این محوطه به‌عنوان بخشی از هنر مهرسازی و در پی آن شناسایی سبک و روش خلق نقش‌مایه‌ها برروی مهرهای موردمطالعه است. مهم‌ترین پرسش‌ها در این پژوهش به این ‌ترتیب می‌باشند: گونه‌های نقش‌مایه‌های با صحنة حیوانی چیست؟ انواع کاربرد اثرمهرها چیست؟ در قالب کدام‌یک از سبک‌های هنری این دوره قرار می‌گیرند؟ نقش‌مایه‌ها در بازخوانی اجتماع این محوطه در دوره‌ی زمانی موردمطالعه به‌صورت یک مرکز مستقل چه کمکی می‌کنند؟ اثرمهرها، وارادتی و یا بومی این مرکز هستند ‌؟ روش گردآوری اطلاعات در این تحقیق به ‌شیوه‌ی میدانی، شاملِ مشاهده، ثبت‌و‌ضبط، طبقه‌بندی و در مرحلة اسنادی، شاملِ مطالعة تطبیقی و مقایسه‌ای نمونه‌های مختلف است. اثرمهرهای مورد مطالعه با‌ توجه‌ به گونه‌های مختلف سبک کار و خلق نقش‌مایه‌ها باعث تمایز در جنبه‌های فرهنگی با سایر فرهنگ‌های هم‌افق خود شده است. این تمایزات در عین‌ تشابهات هنری به‌ویژه با بین‌النهرین، خود سبب سبک خاص مهرسازی شده است. دوره فرهنگی-تاریخی اثرمهرهای مجموعه، نخستین پایه‌های هنری و آغازنگارشی جامعه‌ی شهری با سطح بالا و پیشرفته در ایران باستان است. بخشی از نقش‌مایه‌ها و نیز کاربردشان نشان از ساخت و استفاده‌ی مهر در این محوطه می‌باشد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Explaning Some Animal Motifs of Proto-Elamite Seal Impressions from Tepe Sofalin, Pishva

نویسنده [English]

  • morteza hesari
دانشیار گروه باستان‌شناسی دانشگاه هنر اصفهان
چکیده [English]

The site of Sofalin lies in the north Central Iranian Plateau in the north of Pishva city about 35 kilometres south-east of Tehran capital city. The excavations at Tepe Sofalin revealed information on the Proto-writing evidence of the controls on economy, art as well as the cultural and religious life of this period. Cultural sequence of the study period was identified during the some excavations seasons and it was revealed that the site was occupied continuously from first phase of the proto-writhing to the Proto-Elamite time. The seal impressions found from this site are documented, introduced and published here for the first time. The most important questions regarding the seal impressions of Sofalin are: which kinds of animal iconography, function and style were used? Have been seals made by local traditions? For the study of seal collections a comparative approach has been used to compare seal impressions found at Sofalin with its contemporary sites of Susa and those from Mesopotamia. The results of study showed that there have been some similarities between Sofalin and Mesopotamian seals impressions. The Proto-Elamite material showed the internal and external relationships for the peoples inhabiting Proto- Elamite societies; so based on the seal impressions comparisons it is evident that the proto-Elamite period can be attributed to have been in the earliest phase of urban development in the late 4th and early third millennium BC

کلیدواژه‌ها [English]

  • Proto-Elamite
  • Tepe Sofalin
  • Seal Impressions
  • Cylinder Seals
  • Seal Styles
اکبری، حسن؛ مرتضی حصاری (1384)، «ایران حلقه اتصال شرق و غرب در هزاره جهارم و سوم قبل از میلاد»، مطالعات ایرانی، سال چهارم، شماره 8، صص 1- 15.
حصاری، مرتضی­؛ حسن اکبری (1386)، «گزارش مقدماتی کاوش محوطه باستانی سفالین پیشوا»، در گزارش­های باستان­شناسی، جلد 7، مجموعه مقالات نهمین گردهمایی سالانه باستان شناسی ایران، پژوهشگاه سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری، پژوهشکده باستان­شناسی، صص131-165.
حصاری، مرتضی (1394)، «فصل سوم کاوش محوطه شغالی، پیشوا استان تهران»، در حمیده چوبک، گزارش­های چهاردهمین گردهمایی سالانه باستان شناسی ایران، پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، صص 123-127.
حصاری، مرتضی؛ احمد علی­یاری، فرشید ایروانی قدیم (1391)، «کنکاشی بر نقش و موقعیت دولت شهرهای فدرال ایلامی بر تجارت آبی خلیج فارس»، در عباس نامجو و احمد پوراحمد، مجموعه مقالات هشتمین همایش ملی خلیج فارس، جهاد دانشگاهی، صص 247-263.
سرلک، سیامک (1390)، باستان­شناسی و تاریخ قم، اداره کل میراث فرهنگی و گردشگری استان قم، قم.
مجیدزاده، یوسف (1379؟) نخستین و دومین فصل حفریات باستان­شناختی در محوطه ازبکی: ساوجبلاغ (1377-1378)، پژوهشکده باستان­شناسی، سلسله گزارش­های مقدماتی، سازمان میراث فرهنگی کشور.         
Amiet, 1972.Glyptique susienne, des origines à l’époque des Perses Achéménides(MDP 42), 2 Vols., Paris.
ــــــــــــ,1980. La glyptique Mésopotamienne Archaique. Paris.
ــــــــــــ, P. 1997. Zur ikonographie der siegel und ihrer interpretation in: E. Klengel-Brandt (ed.), Mit Sieben Siegeln versehen. Mainz, pp. 82-91.
Broman-Morales, V 1990.Figurines and other clay objects from Sarab and Cayönü.Oriental Institute Communications 25.
Caldwell, J., 1968. Ghazir, Tell-I, Reallexikon der Assyriologie und vorderasiatischen Archäologie, Band III, 1957-71. Berlin. 348ff.
Collon, D., 1987. First impressions: cylinder seals in the Ancient Near East.           Chicago, The University of Chicago Press and London. British Museum Publications Ltd.
Damerow, P. and Englund, R., 1989.The Proto-Elamite texts from Tepe Yahya, American School of Prehistoric Research Bulletin 39. Cambridge.
Dittmann, R., 1986.Seals, sealings and tablets, thoughts on the changing pattern of administrative control to the proto_Elamite from the Late Uruk to the Proto-Elamite period at Susa, in: U. Finkbeiner and W,. Röl  (eds.), Gamdat Nasr: Period or Regional Style, Wiesbaden, pp. 171–198.
Englund, R.K., 2004            . The state of decipherment of Proto-Elamite, in: Stephen Houston, (ed.),the first writing: script invention as history and process, Cambridge, UK: Cambridge University Press pp. 100–149.
Englund, R., 1998 Texts from the Late Uruk period, in : Bauer, J & Englund, R., (eds.),   Mesopatamien, Späturuk- Zeit und frühdynastische Zeit. Universitätsverlag Freiburg Schweiz, 15-233.         
Frankfort, H., 1939. Cylinder seals, a documentary essay on the art and religion of the Ancient Near East. London.
Ghirshman, R., 1938.  Fouilles de Sialk près de Kashan 1933, 1934, 1937, Volume I, Geuthner, Paris.
Hessari, M., 2011. New evidence of the emergence of complex societies on the Central Iranian Plateau, Iranian Journal of Archaeological Studies, vol. 2: 35-48.
Johansen,G.A., Local exchange end early state development in Southwestern Iran, University of Michigan Museum of Anthropology, Anthropological papers 51, Michigan.
Lamberg-Karlovsky, Carl C., 1971. The Proto-Elamite settlement at Tepe Yahya, Iran 9, 87-96.
Le Brun, A., Recherches stratigraphiques á ĺacropole de Susa (1969-71), 1971DAFI.1.
Moortgart, A., 1940. Vorderasiatische Rollsiegel. Berlin.
Munsell, A. H., 2000. Munsell soil color charts. Grand Rapids, MI.
Muscarella, O.W., 1995.  Art and archaeology of Western Iran in prehistory, in: J., Sasson (ed.), civilizations of the Ancient Near East, Vol. 2, New York, pp. 981-999.
Nicholas, Ilene M., 1990. The Proto-Elamite settlement at TUV, MER 1, University Museum Monograph 69, University of Pennsylvania, Philadelphia.
Nissen, H. J., 1988.The early history of the ancient Near East, 9000-2000 B.C., Chicago.
  
Pittman, H., 2006. Proto-Elamische Kunstperiode (Proto-Elamite art, Reallexikon der Assyriologie und Vorderasiatischen Archäologie. Berlin and New York, 26-34.
______2001. Glyptic art of period IV, in: D.T. Potts (ed.), excavations in Tepe Yahya, Iran, 1967-1975, the third millennium B.C. (C.C. Lamberg-Karlovsky ed.), Harvard University Press, pp. 231-68.
______1997. The administrative function of glyptic art in Proto-Elamite Iran: a survey of the evidence, Res Orientales 10: 133-161.
______ 1995. Cylinder seals and scarabs in the Ancient Near East, in: J., Sasson, civilizations of the Ancient Near East, New York, pp. 1589-1603.
Porada, E., 1965. The relative chronology of Mesopotamia, Part 1, seals and          trade (6000-1600 BC.), in: R.W., Ehrich (ed.), chronologies in old world archaeology, Chicago, pp. 133-200.
Potts, Daniel T., 1999.  The archaeology of Elam: formation and transformation of an Ancient Iranian State, Cambridge University Press, Cambridge.
Rashad, M., 1990. Die Entwicklung der Vor-und Frȕhgeschichtlichen Stempelsiegel in Iran, Deutschen Archȁologischen Institut, Abteilung Teheran. Ergȁnzungs Band 13. Berlin.  
Roach, Karen J., 2008.The Elamite cylinder seal corpus, c.3500-1000 B.C. University of Sydney. Dept. of Archaeology.
Scheil, V., 1905. Documents en ecriture Proto-Elamite. MDP6. Paris, Leroux.
ــــــــــــــــ., 1935.  Texte de comptabilité, MDP26, Paris, Leroux.
Sumner, W., 1976.  Excavations at Tall-i Malyan (Anshan) 1974.  Iran, 14: 103-115.
_______1974. Excavations at Tall-i Malyan, 1971-72.. Iran, 12: 155-180.
Tosi, M 1983 .Excavations at Shahre Sokhta 1969-70, in:  Tosi, M., (ed.), Prehistoric Seistan, Rom, pp.  73-126.
von Wickede, A,. 1990. Prähistorische Stempel Glyptic inVorderasien, Munich.
Wartke, Ralf-B., 1997.  Materialien der Siegel und ihre Herstellungstechniken, in: E. Klengel-Brandt (ed.), Mit Sieben Siegeln Yersehen, Mainz.
Whitcomb, D.S. 1971. The Proto- Elamite period at Tall-I Ghazir, Iran, MA Thesis,
Athens-Georgia University.
Young , Cuyler T., 1986. Godin Tepe period VI/V and Central Western Iran at the end of the forth millennium, in: U. Finkbeiner and W. Röllig (eds.): Ğamdat Nasr, period or regional style? Beihefte zum Tübinger Atlas des Vorderen Orients, Wiesbaden, pp. 212-228.