دوره و شماره: مقالات آماده انتشار
تعداد مقالات: 6

بازآفرینی حماسه در تاریخ؛ الگوبرداری بهرام چوبینه از روایت اسطوره آرش کمانگیر

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از 15 فروردین 1403

https://doi.org/10.22059/jarcs.2024.373773.143254

علی اکبر مسگر، سارا اخروی

چکیده داده ها و گزارش های تاریخی این قابلیت را دارند تا با مفاد اساطیری و حماسی تطبیق و اینهمان شوند. پدید آمدن شرایط خاص در تاریخ و مشابهت آن با شرایط حماسی یا اساطیری منجر به بازآفرینی شخصیت های تاریخی با الگوهای حماسی می شود. به مخاطره افتادن کیان ایرانشهر در روایت ملی مهم ترین زمینه برای پیدایش پهلوانانی است که از حیثیت ایران زمین پاسداری می کنند. حمله ی تورانیان به ایران منتهی به نبردهای دیرپایی می شود که در این کارزارها پهلوانان ایران با جانفشانی های گوناگون از مرز و سرزمین و شهریاری ایران محافظت می کنند. در واقع روایت شرق مهاجم و ظهور حماسه ها و در پی آن درخشش پهلوانان، مهم ترین پیرنگ روایات ملی ایران است. همین طرح و الگو عینا از اواسط شهریاری ساسانی به بعد که هنگامه حمله ی ترکان و هون ها به ایرانشهر است تکرار می شود. در این دوره بهرام چوبین به مثابه پهلوانی با دشمن شرقی در می آویزد و در تلاش است تا کیان ایران را حراست کند. به نظر می رسد اسطوره آرش که از قضا ریشه ای از دودمان مهران (همتبار با آرش کمانگیر) دارد به عنوان اسوه و الگوی بهرام چوبین از حماسه در اواخر عصر ساسانی کانونیت یافته و مورد بهره برداری قرار می گیرد. در این پژوهش برآنیم تا با روش توصیفی و تحلیلی فرضیه الگو بودگی روایت اساطیری آرش کمانگیر برای بهرام چوبینه را به آزمون بگذاریم.

جابجایی دارالملک هرموز به جزیرۀ جرون و تاثیر آن بر شکل گیری شبکه راههای مناطق شمال خلیج فارس

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از 07 بهمن 1403

https://doi.org/10.22059/jarcs.2025.382216.143296

کاظم امیدی، طیبه رحیمی، مهران رضایی

چکیده جابجایی مرکز سیاسی و اداری ملوک هرموز، از هرموز ساحلی به جزیرۀ جرون، یکی از حوادث تاثیرگذار در تحولات سیاسی و اقتصادی خلیج فارس طی اواخر قرن هفتم هجری بود. جابجایی، موقعیّت جدیدی را برای امور حمل و نقل کالاها و در نتیجه مسیرهای بازرگانی به وجود آورد. هرموز ساحلی از طریق یک شاهراه اصلی به جیرفت و سپس به کرمان متصل می‌شد و این جاده تا قرن هشتم هجری مهمترین مسیر دسترسی کاروان‌های زمینی به بندر هرموز محسوب می‌شد. شواهد متعدد باستان-شناسی و تاریخی نشان می‌دهد که رفت و آمد در این مسیر طی قرن هشتم هجری به بعد به تدریج رو به افول گذاشت و به مسیری مکمل تبدیل شد. در عین حال، رونق راههای جدید نیز شرایط را برای رشد و رونق شهرها و سکونتگاهها فراهم نمود و باعث به وجود آمدن فضای جغرافیایی جمعیتی و اجتماعی جدیدی گردید. از آنجایی که مسالۀ تاثیر جابجایی کانون تجارت خلیج فارس و شکل‌گیری شبکه راههای شمال خلیج فارس در قرن هشتم هجری و تاثیرات آن بر رونق و آبادی سکونتگاهها و آبادیها مورد مطالعه و بررسی قرار نگرفته است، مقاله حاضر برآن است با تحقیق میدانی و بهره‌گیری از منابع تاریخی، موضوع جابجایی کانون تجارت از هرموز ساحلی به جزیره جرون و چگونگی شکل‌گیری شبکه راههای شمال خلیج فارس در قرن هشتم هجری را مورد تحقیق قرار دهد که در این راستا فرضیۀ «منحنی رونق و افول شهرها و آبادیهای شمال خلیج فارس، تابعی از متغیّر شبکه راهها و جابجایی مراکز تجاری» نیز به کار گرفته شده است.

پژوهشی در سنت‌های تدفین دورۀ ساسانی در بندر تاریخی نَجیرم (بَتانه)، دَیر، بوشهر

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از 29 آبان 1404

https://doi.org/10.22059/jarcs.2025.399548.143366

حسین توفیقیان

چکیده مطالعۀ سنت‌های تدفین از مهم‌ترین راه‌های شناخت ساختارهای مذهبی، فرهنگی و اجتماعی دوران ساسانی است. علی‌رغم یکپارچکی مذهبی و اجبار حکومتی درخصوص رواج سنت تدفین دین زرتشت مبنی بر قراردادن مردگان در فضای باز جهت جلوگیری از آلودگی عناصر طبیعی؛ به‌دلیل گستردگی قلمرو، تنوع محیطی و حضور مذاهب دیگر، سنت‌های متنوعی در تدفین دورۀ ساسانی پدید آمده است. سواحل خلیج‌فارس از این قاعده مستثنی نیست و دارای تنوع زیادی در سنت‌های تدفین است. تدفین‌های چاله‌سنگی، خمره‌های تدفین، تابوت سنگی، قبور با پوشش تخته سنگ و برج‌های خاموشان از مهم‌ترین سنت‌های تدفین حوزه خلیج‌فارس است. در مطالعات باستان‌شناسی بندر تاریخی نجیرم انواع نویافته‌ای از سنت‌های تدفین این دوره شناسایی گردید که در جای دیگری گزارش نشده است. در این محوطه باستانی علاوه بر تدفین‌های چاله سنگی، گوردخمه یا استودان و برج خاموشان، سازه‌هایی برای تدفین با استفاده از ملات آهک و سنگ‌های لاشه در چهار شکل متفاوت ساخته شده است. در نوع نخست یک سکوی کوچک برای قراردادن استخوان مردگان به‌عنوان تدفین ثانویه است. نوع دوم سردابه کوچکی است با پوشش طاقی شکل که درون آن استخوان مردگان قرار می‌گرفت و نوع سوم سردابه-های محقری است که درون آن استخوان قرار می‌گرفت و روی سقف طاقی شکل آن به‌صورت مسطح برای قرار دادن استخوان ساخته شده است. این برج خاموشان با سردابه درون آن چهارمین سازه تدفین شمال نجیرم است. مطالعه این سنت-های متنوع تدفین دورۀ ساسانی در کنار تدفین‌های متعلق به سایر ادیان هم‌چون مسلمانان و یهودیان اطلاعات با‌ارزشی درخصوص ساختار اجتماعی، فرهنگی و مذهبی بندر تاریخی نجیرم ارایه می‌دهد.

پیوند آسمانی یا سیاست‌های زمینی: تلاش نبونئید برای بازآفرینی رسم خدا-همسری در میانرودان

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از 09 تیر 1405

https://doi.org/10.22059/jarcs.2026.416157.143421

شاهرخ رزمجو

چکیده چکیده: نبونئید، بازپسین شاه دوران بابل-نو برای زنده کردن دوبارۀ آیین‌های کهن میانرودانی، با جستجو در نوشته‌های باستانی بابل و کاوش در مکان‌های مدفون‌شده، توانست جزئیاتی دربارۀ اِنتوها یا "کاهنه‌های بلندپایه" در پرستشگاه‌ها بیابد تا سنت فراموش‌شدۀ خدا-همسری در میانرودان باستان را بار دیگر از نو برقرار سازد. او با استناد به یک ماه گرفتگی، دختر خود را به همسری خدای سین، خدای ماه درآورد و نام اِن-نیگلدی-نانّا، را بر او نهاد. اِن-نیگلدی-نانّا، در کنار زیگورات اور در بنای گیپَرو که اقامتگاه کهن اِنتوها بود و پدرش آن جا را بازسازی کرده بود، اقامت گزید و ادارۀ پرستشگاه و امور اقتصادی آن را برعهده گرفت. با این کار، نبونئید میان خود و خدای ماه پیوند خانوادگی برقرار می‌کرد و به چند هدف سیاسی و اقتصادی مهم نیز دست می‌یافت که مهمترین آن تحکیم جایگاه خدای سین در برابر مردوک، خدای بزرگ بابل بود. کارهای نبونئید، مخالفت و خشم روحانیان بابل را برانگیخت و جایگاه نبونئید را پیش از سر رسیدن کورش بزرگ به شدت تضعیف کرد. اما زندگی و جایگاه دختر نبونئید به عنوان کاهنۀ بزرگ پرستشگاه سین و همسر خدای ماه در اور با سقوط پدرش تغییر نکرد. او در کنار انجام وظایف آیینی روزانۀ خود و ادارۀ پرستشگاه به کاوش‌ در محوطه‌های باستانی جنوب میانرودان و گردآوری آثار کهن پرداخت که این کار تا دوران پادشاهی داریوش بزرگ همچنان ادامه داشت. اما آنچه کمتر به آن توجه شده این است که گزینش او به عنوان کاهنۀ پرستشگاه تا پایان عمر، به خواست نبونئید و برای تحکیم موقعیت سیاسی‌اش بود و خود اِن-نیگلدی-نانّا در این انتخاب ناگزیر، چاره‌ای جز اطاعت نداشته است. این بازتابی از واقعیت قدرت در جوامع باستانی میانرودان است.

تحلیل باستان‌شناختی و آزمایشگاهی سفال‌های عصر مفرغ قدیم در محوطه‌های تم مارون و سلطان‌میران، رودان (هرمزگان)

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از 27 تیر 1405

https://doi.org/10.22059/jarcs.2026.403494.143382

سمیه نظری، بابک رفیعی علوی، پرویز هلاکویی، سیامک سرلک

چکیده این مقاله به مطالعه باستان‌شناسانه محوطه‌های تم مارون و سلطان‌میران در عصر مفرغ قدیم در شهرستان رودان استان هرمزگان ایران می‌پردازد. این دو محوطه دارای لایه‌هایی از عصر مفرغ تا دوران اسلامی هستند و تمرکز اصلی این نوشتار بر داده‌های سفالی عصر مفرغ کاوش شده از این محوطه‌ها است. در این مقاله یک تحلیل جامع شامل طبقه‌بندی، گونه‌شناسی و مطالعات تطبیقی سفال‌ها به همراه استفاده از علوم آزمایشگاهی مانند فلورسانس اشعه ایکس (XRF) و پتروگرافی برای شناخت بهتر داده‌ها انجام شده است. یکی از اهداف دیگر شناخت روابط متقابل بالقوه بین این دو محوطه با مناطق اطراف به‌ویژه حوضه هلیل‌رود است که به درک تعاملات فرهنگی و توسعه سکونتگاه‌های اولیه در پس کرانه‌های خلیج‌فارس و ارتباط آن با مسیرهای تجاری تاریخی و مراکز فرهنگی باستانی کمک می‌کند. جلگه کمیز دشتی میانکوهی است که چهار سویش را ارتفاعات فراگرفته‌اند؛ آب‌های جاری از کوه‌ها وارد آن شده و رسوبات حاصلخیز برجای می‌گذارند، به همین دلیل این جلگه همچون زهکش طبیعی، پرآب و حاصلخیز است. بر اساس مطالعات انجام‌شده، سفال‌های تم مارون و سلطان‌میران به هفت گونه چندرنگ و دورنگ، سفال‌های نخودی، قرمز، سفال گونه امیر، سفال‌های نارنجی ساده و منقوش، سفال‌های قهوه‌ای روشن و سفال‌های آشپزخانه‌ای تقسیم می‌شوند. مقایسه باستان‌شناختی و همچنین داده‌های تجزیه کمّی فلوئورسانی پرتو ایکس نشان می‌دهد سفال‌های تم مارون و سلطان‌میران با سفال‌های به‌دست‌آمده از یکی از محوطه‌های مهم عصر مفرغ قدیم جنوب شرق ایران یعنی تپه یحیی در بازه زمانی از اواخر هزاره چهارم تا اوایل هزاره سوم ق.م شباهت معنی‌دار دارد، درحالی‌که بخشی از سفال‌های این دو محوطه را می‌توان به‌عنوان سفال محلی معرفی کرد.

تحلیل رسوب‌شناسی محوطه باستانی کمیشانی: شواهدی از حرکات توده‌ای و تأثیر آن بر گسست استقرار در دوره نوسنگی انتقالی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده، انتشار آنلاین از 17 مرداد 1405

https://doi.org/10.22059/jarcs.2026.420139.143433

افسانه اهدائی، مهران مقصودی، مجتبی یمانی، محمد زمانزاده

چکیده تبیین گسست در توالی استقرار محوطه‌های باستانی، یکی از چالش‌های اصلی و بنیادین در حوزه زمین‌باستان‌شناسی به‌شمار می‌آید. تحقق این مهم، مستلزم بازسازی دقیق فرآیندهای ژئومورفولوژیکی است که در طول زمان بر نهشته‌های محوطه تأثیر گذاشته و آرایش لایه‌های فرهنگی و طبیعی را دگرگون ساخته‌اند. محوطه روباز کمیشانی در استان مازندران، با توالی استقراری از دوره میان‌سنگی تا عصر مفرغ، نمونه‌ای شاخص و برجسته از این پدیده را به نمایش می‌گذارد. شواهد باستان‌شناختی و لایه‌نگاری حاکی از وقوع وقفه استقراری در بازه زمانی حدود ۸۶۰۰ تا ۸۲۰۰ پیش از میلاد است. این گسست با ‌لایه‌هایی از رسوبات طبیعی درشت‌دانه مشخص می‌شود که در میان نهشته‌های فرهنگی قرار گرفته‌اند. پژوهش حاضر با هدف بازسازی منشأ این نهشته‌های طبیعی و تبیین نقش آن‌ها در ایجاد گسست استقراری، بر پایه تحلیل‌های جامع رسوب‌شناسی به انجام رسیده است. بدین‌منظور، مجموعه‌ای از نمونه‌های رسوبی با بهره‌گیری از روش الک خشک، تحلیل دانه‌بندی، محاسبه پارامترهای آماری رسوبات و بررسی شاخص‌های مورفومتری ذرات درشت‌دانه مطالعه شدند. نتایج این تحلیل‌ها نشان داد که نهشته‌های طبیعی عمدتاً از رسوبات درشت‌دانه با جورشدگی ضعیف تا بسیار ضعیف تشکیل شده‌اند. غلبه اشکال دیسکی و تیغه‌ای، کرویت متوسط، زاویه‌داری بالای ذرات، و تطابق سنگ‌شناسی قطعات با رخنمون‌های سنگ‌آهکی مجاور، همگی دلالت بر منشأ محلی رسوبات و مسافت حمل کوتاه آن‌ها دارد. افزون بر این، شواهد ژئومورفولوژیک منطقه شامل شیب زیاد دامنه‌ها، ساختار گسل‌خورده و سنگ‌بستر مستعد ناپایداری، این یافته‌ها را تأیید می‌کند. مجموعه این شواهد بیانگر آن است که نهشته‌های مطالعه‌شده محصول فعالیت فرآیندهای دامنه‌ای و حرکات توده‌ای بوده‌اند که با انتقال و انباشت سریع مواد، موجب ایجاد گسست در توالی نهشته‌های فرهنگی محوطه شده‌اند. یافته‌های این پژوهش بر نقش تعیین‌کننده فرآیندهای ژئومورفولوژیکی در شکل‌گیری نهشته‌های طبیعی و تفسیر گسست‌های استقراری در محوطه‌های باستانی تأکید می‌کند.