تعیین عملکرد و طرح معماری واحدهای نجومی مکشوفه در رصدخانه مراغه

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه مرمت و احیای بناهای تاریخی، دانشگاه بین‌المللی امام‌خمینی‌(ره)

چکیده

پس از کاوش در سایت ویران رصدخانۀ مراغه، غیر از شالوده­هایی با پلان­های مدور، چیز دیگری از ساختارمعماری آن یافت نشد. با گذشت حدود 40 سال، طرح و شکل برخی از واحدهای نجومی رصدخانه، مشخص نبود. حفار رصدخانه در بارۀ شکل و عملکرد آنها به حدس و گمان پرداخت و امیدوار بود که پژوهشگران در آینده بتوانند گره­گشای معمای آنها باشند. این موضوع که کاربری یا عملکرد واحدهای معماری نجومی رصدخانه­ چگونه بوده است و این واحدها سرپوشیده بوده­اند یا خیر، پرسش­های اساسی در پژوهش حاضر  بود که حتی کاوشگران رصدخانه هم پاسخی به آنها نداده بودند. فرضیۀ ما این بود که با مطالعه در معماری رصدخانه­های قدیمی سایر نقاط جهان، می­توان طرح، شکل و حتی احتمالاً عملکرد واحدهای معماری این رصدخانه را پیدا کرد. فرضیۀ دوم دربارۀ عملکرد یکسان یا مشابه یا مرتبط دو واحد مدوری بود که نزدیک به­هم و هم­شکل بود. دستآورد اصلی مقاله، یافتن طرح اصلی و عملکرد تعدادی از واحدهای نجومی این رصدخانه بر اساس انجام بررسی­ها و مقایسه‌های دقیق با رصدخانۀ جیپور هند است. بررسی میدانی و متنی منابع و مقایسه و تطبیق مدارک و منابع برای نتیجه­گیری، روش اصلی تحقیق را شامل می­شود. احیای عملکرد اصلی واحدهای معماری رصدخانه، همراه با رونق گردشگری علمی و تلاش برای ثبت جهانی این اثر از اهداف پژوهش حاضر است.

کلیدواژه‌ها


انس‌خان، محمد (1366)، «نقش طوسی در وقایة، تنظیم و تعمیم ریاضیات و نجوم»، یادنامة خواجه نصیرالدین طوسی،  تهران، دانشگاه تهران، صص6- 85.

باقری، محمد (1375)، از سمرقند به کاشان؛ نامه­های غیاث الدین جمشید کاشانی به پدرش، ج اول، تهران، علمی و فرهنگی.                                                                                                                          

طوسی، خواجه نصیرالدین (1391)، زیج ایلخانی، به کوشش یوسف بیگ‌باباپور و مسعود غلامیه،  قم ـ تهران،  مجمع ذخائر اسلامی و با همکاری کتابخانه مجلس.

رفیعی، علی (1374)، «درآمد رصدخانه و زیج مراغه»، میراث اسلامی ایران، به کوشش رسول جعفریان، قم، ج 2، کتابخانة آیت‌الله مرعشی نجفی، صص447-442.

ساییلی، آیدین (1366)، «خواجه نصیرالدین و رصدخانة  مراغه»، یادنامة خواجه نصیرالدین طوسی، تهران، دانشگاه تهران، صص57 – 75.

شکاری نیری، جواد (1385)، «کنکاش در بقایای رصدخانۀ مراغه؛ نخسین بنیاد بین­المللی علمی پژوهشی عصر ایلخانی»، تاریخ و علوم اجتماعی، دانشگاه سیستان و بلوچستان، سال دوم، شماره 2، صص 61- 80 .         

ـــــــــــــــــــ (1383)، بررسی مجموعه علمی-مذهبی و  تحقیقاتی ربع رشیدی، رسالۀ دکتری، استاد راهنما: دکتر محمود طاووسی، دانشگاه تربیت مدرس، دانشکده ادبیات و علوم انسانی.

قربانی، ابوالقاسم ( ۱۳۶۸)،  کاشانی‌نامه، احوال و آثار غیاث‌الدین جمشیدکاشانی، چ. دوم. تهران، مرکز نشر دانشگاهی.

طیار مراغی، محمود (1375)، «مدارس و مراکز  علمی مراغه»، میراث جاویدان، ش.پ 14، سال چهارم، شماره دوم، تهران، صص 77-78.                                                                                                                   

مستوفی، حمدالله (۱۳۸۱)،  نزهة­القلوب، به کوشش محمد دبیرسیاقی، قزوین، حدیث امروز.

ملاکمال ... (1334)، تاریخ صفویان (تاریخـملاکمال)، به تصحیح و تحشیه ابراهیم دهگان، اراک، فروردین.     

نوبخت، حبیب‌الله (1352­)، «کتابخانة شاپور... کتابخانة مراغه» وحید، شمارۀ سوم، دورۀ یازدهم، شمارۀ پیاپی 114، تهران، صص 273-274.

ویلبر، دونالد (1365)، معماری اسلامی ایران در دورۀ ایلخانی، ترجمه عبدالله فریار، چاپ دوم، تهران، علمی فرهنگی.

ورجاوند، پرویز (1366)، کاوُش رصدخانه مراغه و نگاهی به پیشینۀ دانش ستاره­شناسی در ایران، تهران، امیرکبیر.

ورجاوند، پرویز (1356)، «کشف مجموعة علمی رصدخانه مراغه، یکی از معروف­ترین مجموعه‌های علمی و نجومی شناخته شده در دنیای شرق»، هنر و مردم، دورۀ 16، ش. 181، صص 2 -15.

Daulat Sing, Rajavat 1995. Astronomical observatory of Jaipur. Jaipur, India, Delta Publications.

Heritage List, Department of Art and Culture, Government of Rajasthan.

Iswen, V., and Tiong Y., 2015. Jantra Mantar, Group 07.

ـــــــــــــــــــــــــــــــ, 1993. Sawai Jai Singh Hindu astronomers. Indian Journal of History of Science 28 (2):131-155.

Nath Sharma, Virendra 1995. Sawai Jai Singh II and his astronomy, Delhi, Motilal. Banarsidass, Publisher.

Vyatkin, Victor, Ulugbek observatory, the observatory and memorial Museum Ulugbek.

Saliba, George 1987. The role of Maragha observatory in the development of Islamic astronomy: a scientific revolution before the Renaissance, Revue de Synthèse, 108, 361–73.

Susan N. Johnson-Roehr ­2011. The Spatatialization of knowledge and power at the astronomical observatories Sawai jai Singh II, C. (1721-1743 CE), Ph.D. thesis, Department of Architecture, University of Illinois at Urbana.

UNESCO (Minakshi), 2010. Nomination of Jantar Mantar, Jaipur for inclusion on World.

http://www.ulugbekobservatory.parusinfo.com/en/diggings2.htm, Access, 2017.

http//www.art-and-archaeology.com/india/jaipur/jan1.html, Access, 2014.

http://www.coritour.it/foto_franco_documentazione_jantar-mantar.html, Access, 2017.

Perlus, Barry,(2005) Architecture in the Service of Science, The astronomical observatories of Jai Singh II, http://www.coritour.it/ Architecture_Science_Jantar_Mantar /pg_0001.htm, Access, 2014.

http://www.math.nus.edu.sg/aslaksen/gem-projects/hm/0203-1-07-jantar_mantar.pdf, Access, 2016.   

مصاحبه در سایت «نظر آنلاین»، ناگفته­های کشف رصدخانۀ مراغه، 1388، علی­اکبر، سرفراز.