دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران مطالعات باستان شناسی 2251-9297 مقالات آماده انتشار 2025 12 12 Cultural Boundaries in Northeastern Iran during the Second Half of the Fourth Millennium BCE: Reconsidering the Role of Tepe Hissar in the Proto-Elamite Phenomenon Based on Archaeological Evidence مرزبندی‌های فرهنگی در شمال‌شرق ایران در نیمه دوم هزاره چهارم قبل از میلاد: بازنگری نقش تپه حصار در پدیده آغاز ایلامی بر پایه شواهد باستان‌شناختی 104978 10.22059/jarcs.2025.398139.143362 FA دنیا اعتمادی فر گروه تاریخ و باستان‌شناسی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران روح الله یوسفی زشک گروه باستان‌شناسی، واحد ورامین، دانشگاه آزاد اسلامی، ورامین، ایران محمد اقبال چهری گروه تاریخ و باستان شناسی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران مرکزی، تهران، ایران. Journal Article 2025 07 07 Recent archaeological research at Tepe Hissar, located in the northeast of the Central Iranian Plateau, has provided concrete evidence for the presence of the Proto-Elamite phenomenon at this site. The main focus of this study is a comparative analysis of the gray ware pottery and the cylinder seals recovered from the layers of the Hissar II period (second half of the fourth millennium BCE), with well-known samples from other Proto-Elamite sites. The findings indicate that the gray wares of Hissar, in terms of clay composition, firing technique, form, and decorations, display clear similarities with the standard Proto-Elamite examples from Tepe Sofalin, Pishva. The analysis of the Hissar cylinder seals—regarding material, manufacturing techniques, and iconography—reflects the cultural connections of Hissar with southwestern Iran and its role in the exchange and artistic networks of the Proto-Elamite era. This body of evidence positions Tepe Hissar not merely as a point of contact, but as an active and innovative link in the cultural interactions of the late fourth millennium BCE, highlighting the need to reconsider prevailing models for the transmission of Proto-Elamite culture to northeastern regions. Based on ceramic and seal data, Tepe Hissar should be viewed not as a passive intermediary, but as an active agent in the communication networks and cultural developments of the Proto-Elamite period in northeastern Iran—a site that, through the selection and reinterpretation of imported and local elements, contributed to the formation of distinctive cultural traditions. تحقیقات باستان‌شناسی اخیر در تپه حصار، واقع در شمال شرق فلات مرکزی ایران، شواهد ملموسی از حضور پدیده آغاز ایلامی در این محوطه ارائه داده است. محور اصلی این پژوهش، تحلیل تطبیقی سفال های خاکستری و مهر استوانه‌ای به‌دست‌آمده از لایه‌های دوره حصار II (نیمه دوم هزاره چهارم پیش از میلاد) با نمونه‌های شناخته شده از سایر محوطه های آغاز ایلامی است. یافته‌ها نشان می‌دهد که سفال‌های خاکستری حصار، از حیث ترکیب خمیر، شیوه پخت، فرم و تزئینات، شباهت‌های روشنی با نمونه‌های استاندارد آغاز ایلامی تپه سفالین پیشوا دارند. تحلیل مهرهای استوانه‌ای حصار، از منظر مواد، شیوه ساخت و بیان تصویری، پیوندهای فرهنگی حصار با جنوب غرب ایران و نیز نقش آن در شبکه‌های مبادلاتی و هنری آغاز ایلامی را بازتاب می‌دهد. مجموعه شواهد مزبور، تپه حصار را نه صرفاً به عنوان یک نقطه تماس‌، بلکه به مثابه حلقه‌ای فعال و نوآور در تعاملات فرهنگی اواخر هزاره چهارم ق.م مطرح می‌سازد و ضرورت بازنگری در مدل‌های رایج انتقال فرهنگ آغاز ایلامی به مناطق شمالی‌تر را برجسته می‌کند. بر مبنای داده‌های سفال و مهر، تپه حصار نه صرفاً یک حلقه منفعل، بلکه کنشگری فعال در شبکه‌های ارتباطی و تحولات فرهنگی عصر آغاز ایلامی در شمال فلات ایران به‌شمار می‌رود؛ محوطه‌ای که با انتخاب و بازآفرینی عناصر وارداتی و محلی، به شکل‌گیری سنت‌های فرهنگی متمایز یاری رسانده است.