مهدی خلیلی؛ سید رسول موسوی حاجی؛ مرتضی عطائی
چکیده
استان مازندران بهدلیل موقعیت جغرافیایی، ویژگیهای اقلیمی و اهمیت تاریخی خود، همواره نقش مهمی در تحولات سیاسی، اقتصادی و فرهنگی ایران ایفا کرده است. وجود موانع طبیعی، مانند: رشتهکوه البرز و شکلگیری ...
بیشتر
استان مازندران بهدلیل موقعیت جغرافیایی، ویژگیهای اقلیمی و اهمیت تاریخی خود، همواره نقش مهمی در تحولات سیاسی، اقتصادی و فرهنگی ایران ایفا کرده است. وجود موانع طبیعی، مانند: رشتهکوه البرز و شکلگیری حکومتهای نیمهمستقل در این منطقه، ازجمله عواملی هستند که سبب شد تا پیش از دورۀ صفویه، راههای ارتباطی محدودی بین فلات ایران و مازندران وجود داشته باشد. از دورۀ صفوی، بهویژه در عهد «شاهعباس اول» (حک: 995-1038هـ.ق.)، با احداث «جادههای شاهعباسی»، تحولی اساسی در توسعۀ راههای کوهستانی و جلگهای مازندران پدید آمد. در دورۀ قاجار، بهویژه دورۀ «ناصرالدینشاه» (حک: 1264-1313هـ.ق.) نیز این منطقه بهدلیل نقش حیاتی در تأمین مواد غذایی پایتخت و تجارت با روسیه، شاهد گسترش راهها تحتعنوان «جادههای ناصرالدینشاهی» بود. باوجود اهمیت راههای تاریخی مازندران و سازههای وابسته به آن، پژوهشهای باستانشناسی چندانی در اینزمینه انجام نشده و پرسشهای بسیاری دربارۀ تأثیر جغرافیا و اقلیم بر شکلگیری راهها، کارکردهای گوناگون آنها و انطباق جادههای امروزی با مسیرهای تاریخی باقیمانده است. تحقیق حاضر ازنظر هدف، پژوهشی بنیادی، و از نظر ماهیت و روش، مطالعهای تاریخی با رویکرد توصیفی-تحلیلی است. دادههای پژوهش ازطریق روشهای کتابخانهای و مطالعات میدانی باستانشناختی گردآوری شدهاند. این تحقیق با ترکیب این دو روش، به بررسی و رفع برخی ابهامات پرداخته و نقش راههای تاریخی را در توسعۀ منطقهای و ملّی استان مازندران مورد تحلیل قرار داده است. برای دستیابی به این هدف، در این مطالعه، 20 راه سنگفرش تاریخی در مازندران مورد بررسی قرار گرفت. برخی از این راهها که در جلگه، میانبند و ارتفاعات این منطقه قرار دارند، برای نخستینبار در این پژوهش شناسایی و معرفی میشوند. نتیجۀ این تحقیق نشان میدهد که راههای مورد بررسی در این پژوهش که عمدتاً مربوط به دورههای صفویه و قاجاریه هستند، در زمان خود بهعنوان مسیرهای مواصلاتی بینمنطقهای یا درونمنطقهای عمل میکردهاند.
