کلیدواژه‌ها = Northwestern Iran
تعداد مقالات: 6
گاهنگاری مطلق C14 تپه اهرنجان و بازبینی دیدگاهی نو در باب دورۀ نوسنگی (حسنلوی X) حوضۀ شمال‌غرب دریاچۀ ارومیه

گاهنگاری مطلق C14 تپه اهرنجان و بازبینی دیدگاهی نو در باب دورۀ نوسنگی (حسنلوی X) حوضۀ شمال‌غرب دریاچۀ ارومیه

دوره 18، شماره 1، فروردین 1405، صفحه 33-61

https://doi.org/10.22059/jarcs.2026.402003.143375

افراسیاب گراوند، مهناز شریفی، فاطمه ملک پور

چکیده تپه اهرنجان یکی از شاخص‌ترین محوطه‌های حوضۀ دریاچۀ ارومیه است که باتوجه به مختصات منحصر‌به‌فرد فرهنگی که دارد، نقش مهمی در ادبیات باستان‌شناسی منطقه ایفا نموده است؛ چراکه اطلاعات ما درخصوص نوسنگی این منطقۀ بسیار مهم، ناشناخته باقی‌مانده و دانسته‌های ما از این بازۀ زمانی بسیار محدود است. اهرنجان دارای انباشت ضخیمی از دور‌ۀ نوسنگی است که حدود 10متر لایه‌های فرهنگی با نُه فاز استقراری را دربر می‌گیرد. هدف از این پژوهش تبیین توالی فرهنگی، گاهنگاری مطلق و پاسخ به این پرسش مهم است که، آیا شواهدی از نوسنگی بدون سفال در اهرنجان وجود دارد؟ یا استقرار صرفاً در دور‌ۀ نوسنگی با سفال صورت پذیرفته است؟ نتایج این پژوهش منجر به کشف تدفین دسته‌جمعی انسانی داخل فضای مسکونی و شناسایی کوره‌های حرارتی شد که در نوع خود منحصر بوده است. مواد فرهنگی اهرنجان شباهت‌هایی با جارمو از یک‌سو، و با دیگر محوطه‏های هم‌زمان ازجمله حاجی‌فیروز و یانیک‌تپه در حوضۀ دریاچۀ ارومیه، از سوی دیگر دارد؛ اما باوجود برخی تشابهات، تفاوت‌های بنیادینی نیز با حاجی‌فیروز دارد، با عنایت به این‌که اهرنجان و حاجی‌فیروز هم‌افق هستند، اما دارای تفاوت‌های ساختاری بوده‌اند؛ بنابراین باتوجه به مواد فرهنگی اهرنجان باید اذعان نمود که این محوطه در چارچوب فرهنگ حاجی‌فیروز که پیش‌تر معرفی شده، نمی‌گنجد و شاخصه‌های متفاوت‌تری نسبت به حاجی‌فیرور و دیگر محوطه‌های هم‌افق داراست و این مسئله به دلیل قدمت بیشتر اهرنجان از حاجی فیروز است، چنان‌چه آزمایش C14 تاریخ 5988پ.م. را مشخص نمود؛ این پژوهش نشان‌داد در دور‌ۀ نوسنگی جدید در منطقۀ شمال‌غرب، همگونی فرهنگی وجود نداشته و ما نَه با همسانی فرهنگی، بلکه با تنوع فرهنگی مواجه هستیم. 

مطالعه و تحلیل دورۀ مس‌و‌سنگ دشت مغان براساس داده‌های باستان‌شناختی یاتاق‌تپه‌سی*

مطالعه و تحلیل دورۀ مس‌و‌سنگ دشت مغان براساس داده‌های باستان‌شناختی یاتاق‌تپه‌سی*

دوره 17، شماره 1، خرداد 1404، صفحه 79-104

https://doi.org/10.22059/jarcs.2021.319501.142989

علی کریمی کیا، رضا رضالو، اکبر عابدی، اردشیر جوانمردزاده

چکیده رودخانۀ ارس و سایر رودهای منطقۀ مغان ازلحاظ شکل‌گیری محوطه‌های پیش‌از‌تاریخی نقش مهمی‌ را ایفا کرده، گرچه دشت مغان تاکنون از نظر فعالیت‌های باستان‌شناختی چندان موردتوجه نبوده است، درحالی‌که فعالیت‌های گستردۀ علمی در حوضۀ دریاچۀ ارومیه انجام یافته و دشت مغان از این‌نظر مغفول مانده است. محوطۀ یاتاق‌تپه‌سی از محوطه‌های باستانی گِرمی مغان می‌باشد که مورد پژوهش علمی قرارگرفته است. هدف اصلی پژوهش، معرفی سنت‌های سفالی و مشخص ساختن توالی گاهنگاری منطقۀ موردمطالعه است. برای دستیابی به مطالعات دقیق‌تر ارتباطات فرهنگی با سایر مناطق و روشن شدن جدول گاهنگاری در منطقۀ موردمطالعه در دورۀ مس‌وسنگ، پرسش‌های پیشِ‌رو مطرح می‌گردد؛ برحسب مطالعۀ داده‌های فرهنگی، ازجمله داده‌های سفالی، محوطۀ یاتاق‌تپه‌سی مربوط به کدام دوره / دوره‌های فرهنگی است؟ باتوجه به داده‌های باستان‌شناختی به‌دست آمده، محوطۀ یاتاق‌تپه‌سی بیشتر با کدام مناطق جغرافیایی ارتباطات فرهنگی دارد؟ مطالعات انجام یافته، ارتباطات و اشتراکات فرهنگی با سایر مناطق شمال‌غرب ایران علی‌الخصوص با منطقۀ قره‌داغ و حوضۀ دریاچۀ ارومیه و قفقاز‌جنوبی را در دورۀ مس‌وسنگ نشان می‌دهد. نگارش پیشِ‌رو، با روش میدانی و با رویکرد توصیفی-تحلیلی  صورت می‌گیرد. به‌عنوان نتیجۀ نهایی و باتوجه به‌ویژه‌گی‌هایی سفالی و سایر داده‌های فرهنگی می‌توان به پیوستگی‌های فرهنگی با سایر مناطق شمال‌غرب‌‌ و جایگاه و اهمیت آن در تبیین جدول گاهنگاری شمال‌غرب ایران اشاره کرد و ازلحاظ گاهنگاری، تاریخی برابر با 3700/3600-4500پ.م. را شامل می‌شود.

بررسی و تحلیل شواهد آئینی در قلمرو فرهنگ کورا-ارس؛ اجاق‌ها و پیکرک‌ها بارزترین شواهدی از رفتار آئینی و هویت دینی مردمان کورا-ارس

بررسی و تحلیل شواهد آئینی در قلمرو فرهنگ کورا-ارس؛ اجاق‌ها و پیکرک‌ها بارزترین شواهدی از رفتار آئینی و هویت دینی مردمان کورا-ارس

دوره 16، شماره 2، پاییز 1403، صفحه 229-267

https://doi.org/10.22059/jarcs.2025.387728.143323

بهلول خانی، اکبر عابدی، نصیر اسکندری، قادر ابراهیمی

چکیده گستردگی و مطالعۀ شاخصه‌های فرهنگ کورا-ارس یکی از موضوعات موردمطالعۀ باستان‌شناسان این حوزه است. یکی از مقوله‌های مبهم این فرهنگ، جایگاه دین، آئین، شواهد و مدارک آئینی در بین مردمان کورا-ارسی است. این ویژگی نه ݣݣبه‌دلیل جنبۀ معنوی و ماورا طبیعی، بلکه بیشتر به‌دلیل منابع کم، کمبود و ناشناخته بودن شواهد فرهنگی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. شواهد این قسمت از فرهنگ کورا-ارس در کاوش‌ها همانند پیکرک‌، اجاق و شاید معماری(؟) ظاهر می‌شود و در تمامی قلمرو این فرهنگ از شمال‌غرب ایران تا شرق آناتولی و قفقاز جنوبی تقریباً در همه‌جا رایج بوده است. از مهم‌ترین اهداف این پژوهش، چگونگی هویت اجتماعی، باورهای آئینی جوامع کورا-ارس و شناخت نمادها، عناصر و نشانه‌های مذهبی فرهنگ کورا-ارس برمبنای مطالعات کتابخانه‌ای-اسنادی و داده‌های دست اول کاوش‌ها در ایران به‌صورت أخص و کل قلمرو فرهنگ کورا-ارس بوده است. همچنین این پژوهش در پی پاسخ به پرسش‌ها و ابهامات پیشِ‌رو است؛ مدارک و شواهد باستان‌شناختی چه پیشنهادهایی را در رابطه با باورهای آئینی-مذهبی جوامع کورا-ارسی در اختیار می‌گذارند؟ و به‌عنوان یکی از مهم‌ترین پرسش‌ها، باورهای مذهبی جوامع کورا-ارسی در ایران و قفقاز دارای چه تفاوت‌ها و چه تشابهاتی است؟ به‌طورکلی آیا می‌توان از باور، دین، آئین، مکان‌های مذهبی و آئینی در رابطه با جوامع کورا-ارسی صحبت به‌میان آورد؟ پژوهش پیشِ‌رو عمدتاً در تلاش برای پاسخ به پرسش‌ها و اهداف مطرح شده، خواهد کوشید تا بخشی از این پرسش‌ها و ابهامات را مرتفع سازد. نتایج به‌دست آمده نشان می‌دهند که این فرهنگ و مردمان آن، اگرچه مکان خاص و جایگاهی جدا برای دین و آئین خود نداشته‌اند (براساس یافته‌ها و نتایج به‌دست آمده تا کنون) اما از یک‌سو بازۀ زمانی (3500-2400/2500 پ.م.) و تداوم این فرهنگ، و از سوی دیگر فرهنگ‌های هم‌زمان، چون اوروک و غیره از دین و آئین بهره‌مند بوده‌اند و همچنین درمیان فرهنگ‌های عصر مفرغ رایج بوده است، مردمان و جوامع کورا-ارس را نمی‌توان یک فرهنگ بدون دین و آئین تصور کرد؛ اما نه به‌صورت یک فرهنگ یکجانشین و ثابت، بلکه اگر فرضیۀ نیمه‌کوچ‌رو بودن این فرهنگ را بتوانیم بپذیریم، شواهد آئینی کورا-ارس همانند پیکرک‌ها و اجاق‌ها از نظر حجم و وزن کوچک و قابل حمل بوده‌اند؛ پس در نتیجه، ریشه‌هایی از این اعتقادات آئینی را در این شواهد می‌توان دید و شاخصۀ آئینی را برای این فرهنگ می‌توان درنظر گرفت.

دره شام و مسئله تساهل مذهبی ایلخانان مغول در شمال غرب ایران (جلفا)

دره شام و مسئله تساهل مذهبی ایلخانان مغول در شمال غرب ایران (جلفا)

دوره 16، شماره 1، بهار 1403، صفحه 1-23

https://doi.org/10.22059/jarcs.2021.323475.143018

ثریا افشاری، لیلی نیاکان، بهروز عمرانی، محمد مرتضایی

چکیده کمیت و کیفیت پژوهش ­های باستان­ شناسی دوران اسلامی نشان می ­دهد که مطالعات هدفمند و دامنه­ دار جهت شناسایی  آثار این دوره از منظر باستان­ شناسی دارای محدودیت مشهودی است و به همین دلیل دانش ما از این دوران بیشتر محدود به اطلاعات موجود در منابع مکـتوب تاریخـی است. در همین راستا در سال 1398 شمسی، با هدف شناسایی و مطالعۀ محوطه­ های دورۀ ایلخانی در حاشیۀ رود ارس یک فصل بررسی و شناسایی با تمرکز بر منطقه درۀ شام در شهرستان جلفا در مابین دو استان آذربایجان شرقی و غربی انجام شد که در نتیجۀ آن 53 اثر و محوطۀ باستانی شناسایی و ثبت شد (افشاری، 1398). موقعیت راهبردی و ژئوپولتیکی این منطقه با حوزه­ های پیرامونی خود چون قفقاز، ترکیه و آسیای مرکزی و نیز موقعیت ژئواکونومیکی آن به عنوان کریدورهای ارتباطی سبب شده که از هزاره دوم پیش از میلاد تا دوره­ های متأخر فرهنگ­ های مختلفی در این محدوده شکل گیرد؛ به عبارت دیگر، عمده ­ترین عامل در روند شکل ­گیری استقرارهای این منطقه قرار­گیری آن در مسیر راه ­های تجاری، ارتباطات آسان درون منطـقه ­ای و برون منطقه­ ای به‌ویژه در دورۀ ایلخانان مغول است که در روند تکاملی فرهنگ­ های درۀ شام نقش بسزایی داشته است. از سوی دیگر با توجه به اهمیت مذهبی این منطقه در دورۀ ایلخانان مغول که نشانگر تساهل و تسامح مذهبی آنان بر پایۀ سیاست‌گذاری‌های خارجی آنها بود؛ اطلاعات مفیدی از ساختار اجتماعی و مذهبی منطقه در ادوار مختلف فرهنگی به‌ویژه دورۀ ایلخانی به دست آمد؛ به عبارت دیگر بررسی­ های میدانی و تطابق آنها با متون تاریخی روشنگر این مطلب است که در دورۀ ایلخانان مغول سیاست آزادی مذهبی و فقدان تعصب دینی مغولان‌ که از آن  توسط عده ­ای از پژوهشگران به تسامح و تساهل مذهبی دورۀ حاکمیت ایلخانان یاد می­ شود (مورگان، 1371؛ ترکمنی آذر، 1383) منتج از یکسری علل و عوامل پیدا و ناپیدا بود که در مجموع برآیندی از سیاست ورزی و سیاسی‌کاری ایشان در امر دین بود. جذب زنان مسیحی در دربار (بیانی، 1391)، انتخاب مشاوران و کارگزاران مسیحی، مراوده با تجار و مبلغان و کشیشان مسیحی و اهتمام عمومی در امور عموم مسیحیان ایران عصر ایلخانی جملگی برآمده از اقتضائات و ضرورت­ هایی بود که مناسبات داخلی و خارجی روزگار ایلخانان بر آن استوار بوده است. چنانکه با تغییر این مناسبات در اواخر حاکمیت ایلخانان، رویکرد مذهبی آنها بر اساس ضروریات سیاسی تغییر کرد

Absolute (14C AMS) and Relative Chronologies of Barveh Tepe in the Upper Lesser Zab Basin and a Study of Painted Bronze Age Ceramics(Based on the Second Season Excavation)Season Excavation)

Absolute (14C AMS) and Relative Chronologies of Barveh Tepe in the Upper Lesser Zab Basin and a Study of Painted Bronze Age Ceramics(Based on the Second Season Excavation)Season Excavation)

دوره 15، شماره 2، آذر 1402، صفحه 133-153

https://doi.org/10.22059/jarcs.2024.360950.143217

Mahnaz Sharifi، Barbara Helwing

چکیده Excavations in Tepe Barveh were conducted with the aim to shed further light on the period of painted Bronze Age wares and to refine the existing chronology for the Lesser Zab Basin in the first half of the 3rd millennium BC. Thanks to its location in the upper valley of the Lesser Zab, the Barveh region served as a natural pathway for interaction between the Zagros foothills zones with the Rania and Peshdar Plain in Sulaimaniyah province in Iraqi Kurdistan, and the southern basin of Lake Urmia. By its overlapping Bronze Age sequence, the site offers a strong potential to fill the existing gap of information for the Early Bronze Age occupation in northwestern Iran. A foremost purpose of this paper is to situate Barveh within northwestern Iran, and to explore intra- and inter-regional interactions. The stratified occurrence of Painted Orange Ware (POW) is helpful to establish a sequence for the region and to fill the existing lacuna. EBA sites in northwestern Iran beyond the Kura Araxes zone remain understudied, and few sites offer deposits of considerable depth. The Early Bronze Age is generally associated with the burnished black pottery, while the orange pottery, a coeval and equally important cultural hallmark, has attracted less attention and remains a little known tradition. Hence, in light of the material culture excavated at Barveh, this paper seeks to gain an insight into the ways in which Tepe Barveh interacted with other regions dominated by the orange pottery culture. The ca. 8-meter deep EBA deposit at Barveh built up over c. 300 years and represents this period of POW in an uninterrupted sequence, attesting to cultural continuity over an extended period of time. The culture shows parallels with EBA sites in the southern Urmia Lake Basin and in the Rania and Peshdar plains in Iraqi Kurdistan

Gird-i Ashoan during the Late Chalcolithic, Based on the Second Season of Excavation in Northwestern Iran

Gird-i Ashoan during the Late Chalcolithic, Based on the Second Season of Excavation in Northwestern Iran

دوره 14، شماره 2، تابستان 1401، صفحه 87-110

https://doi.org/10.22059/jarcs.2022.322632.143011

Mahnaz Sharifi

چکیده Excavations at Gird-i Ashoan, an archaeological mound in Piranshahr County in the Lower Zab Basin, have provided remarkable insights into the cultural traditions of the region during the Late Chalcolithic. Whilst reflecting some indigenous peculiarities, its material culture exhibits broad affinities with Northwestern Iran, the Caucasus, and Anatolia. This evinces the spread of the Late Chalcolithic (LC) cultures, especially LC2‒3, over vast territories, which could imply either population movements or the spread of a certain pastoralist subsistence system. The central stimulus was favorable climatic conditions, presumably a significant reduction in cold that fostered a climate almost similar to present conditions. Building on the finds from Gird-i Ashoan, the present paper addresses the reasons for the chaff-faced pottery’s extension over a wide geographic area from the Caucasus to Mesopotamia, northern Syria and northwestern Iran. Excavations at the site brought to light a Late Chalcolithic settlement of an unprecedentedly substantial range, consisting of about 8 m of continuous deposits. The pottery assemblages from the site include chaff-faced ware and Painted Pisdeli ware, suggesting that the site’s strongest interactions were with the Caucasus, Anatolia, and Mesopotamia..