نویسنده = مرتضی عطائی
تعداد مقالات: 3
واکاوی واژۀ «احمد»: معنا و کارکرد یک کتیبۀ تکرارشونده بر سفال‌های منقوش گلابه‌ای سامانی

واکاوی واژۀ «احمد»: معنا و کارکرد یک کتیبۀ تکرارشونده بر سفال‌های منقوش گلابه‌ای سامانی

دوره 18، شماره 2، آبان 1405، صفحه 201-223

https://doi.org/10.22059/jarcs.2026.416868.143425

مرتضی عطائی

چکیده سفال‌های منقوشِ گلابه‌ای دورۀ سامانی، یکی از روشن‌ترین مصادیق درهم‌تنیدگی شئ و نوشتار در هنر اسلامی به‌شمار می‌آیند؛ آثاری که در آن‌ها کتیبه‌های عربی با مضامین عمدتاً اخلاقی و حکمی، نَه صرفاً عنصری تزئینی، بلکه جزئی از ساختار معنایی ظرف هستند. باوجود پژوهش‌های متعدد دربارۀ کتیبه‌های این سفال‌ها، تکرار واژۀ «احمد» در مرکز گروهی از این آثار همچنان محل اختلاف تفسیری است. پژوهش‌های پیشین، بدون دستیابی به اجماع، این واژه را گاه نام شخصی، گاه امضای سفالگر و گاه عبارتی دعایی یا تبرکی دانسته‌اند، بی‌آن‌که تحلیلی نظام‌مند و هم‌زمان از جایگاه، مضامین کتیبه‌های پیرامونی و ویژگی‌های صوری آن‌ها ارائه دهند. این پژوهش با تمرکز بر مجموعه‌ای از نمونه‌های دارای کتیبۀ «احمد» و با بهره‌گیری از تحلیل معناشناختیِ کتیبه‌های پیرامونی، بررسی پالئوگرافیکِ خط و مقایسه با سنت رقم‌گذاری در سفالگری اسلامی، به بازخوانی ماهیت و کارکرد این واژه بر این سفال‌ها می‌پردازد. نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که این آثار از نظر مضامین به مجموعه‌ای محدود و تکرارشونده گرایش دارند و از حیث صوری نیز تقریباً به دو گونۀ مشخص از خط کوفی محدود می‌شوند. این همسانی‌های ساختاری، همراه با شواهدی تکمیلی از رقم‌های مشتمل‌بر نسب در نمونه‌های مشابه، احتمال وابستگی این گروه به یک کارگاه کوچک یا شبکه‌ای از تولید خانوادگی مرتبط با فردی به‌نام «احمد» را تقویت می‌کند. بدین‌سان، «احمد» را می‌توان نشانه‌ای هویتی دانست که در پیوندی ظریف میان فردیت سازنده و هویت کارگاهی شکل‌گرفته و هم‌زمان می‌توانسته است لایه‌ای از تداعی‌های معنوی یا اخلاقیِ پیوسته به این‌نام را در ذهن مخاطب هم‌عصر زنده سازد.

شناسایی و مطالعۀ راه‌های سنگ‌فرش‌ مازندران در دوران متأخر اسلامی

شناسایی و مطالعۀ راه‌های سنگ‌فرش‌ مازندران در دوران متأخر اسلامی

دوره 18، شماره 1، فروردین 1405، صفحه 423-461

https://doi.org/10.22059/jarcs.2025.397298.143358

مهدی خلیلی، سید رسول موسوی حاجی، مرتضی عطائی

چکیده استان مازندران به‌دلیل موقعیت جغرافیایی، ویژگی‌های اقلیمی و اهمیت تاریخی خود، همواره نقش مهمی در تحولات سیاسی، اقتصادی و فرهنگی ایران ایفا کرده است. وجود موانع طبیعی، مانند: رشته‌کوه البرز و شکل‌گیری حکومت‌های نیمه‌مستقل در این منطقه، ازجمله عواملی هستند که سبب شد تا پیش از دورۀ صفویه، راه‌های ارتباطی محدودی بین فلات ایران و مازندران وجود داشته باشد. از دورۀ صفوی، به‌ویژه در عهد «شاه‌عباس اول» (حک: 995-1038هـ.ق.)، با احداث «جاده‌های شاه‌عباسی»، تحولی اساسی در توسعۀ راه‌های کوهستانی و جلگه‌ای مازندران پدید آمد. در دورۀ قاجار، به‌ویژه دورۀ «ناصرالدین‌شاه» (حک: 1264-1313هـ.ق.) نیز این منطقه به‌دلیل نقش حیاتی در تأمین مواد غذایی پایتخت و تجارت با روسیه، شاهد گسترش راه‌ها تحت‌عنوان «جاده‌های ناصرالدین‌شاهی» بود. باوجود اهمیت راه‌های تاریخی مازندران و سازه‌های وابسته به آن، پژوهش‌های باستان‌شناسی چندانی در این‌زمینه انجام نشده و پرسش‌های بسیاری دربارۀ تأثیر جغرافیا و اقلیم بر شکل‌گیری راه‌ها، کارکردهای گوناگون آن‌ها و انطباق جاده‌های امروزی با مسیرهای تاریخی باقی‌مانده است. تحقیق حاضر ازنظر هدف، پژوهشی بنیادی، و از نظر ماهیت و روش، مطالعه‌ای تاریخی با رویکرد توصیفی-تحلیلی است. داده‌های پژوهش ازطریق روش‌های کتابخانه‌ای و مطالعات میدانی باستان‌شناختی گردآوری شده‌اند. این تحقیق با ترکیب این دو روش، به بررسی و رفع برخی ابهامات پرداخته و نقش راه‌های تاریخی را در توسعۀ منطقه‌ای و ملّی استان مازندران مورد تحلیل قرار داده است. برای دستیابی به این هدف، در این مطالعه، 20 راه سنگ‌فرش تاریخی در مازندران مورد بررسی قرار گرفت. برخی از این راه‌ها که در جلگه، میان‌بند و ارتفاعات این منطقه قرار دارند، برای نخستین‌بار در این پژوهش شناسایی و معرفی می‌شوند. نتیجۀ این تحقیق نشان می‌دهد که راه‌های مورد بررسی در این پژوهش که عمدتاً مربوط به دوره‌های صفویه و قاجاریه هستند، در زمان خود به‌عنوان مسیرهای مواصلاتی بین‌منطقه‌ای یا درون‌منطقه‌ای عمل می‌کرده‌اند. 

In Search of the Message of Srōš: Investigation of the Deity Srōš and his Iconography During the Sasanian Period

In Search of the Message of Srōš: Investigation of the Deity Srōš and his Iconography During the Sasanian Period

دوره 14، شماره 2، تابستان 1401، صفحه 181-197

https://doi.org/10.22059/jarcs.2022.338945.143094

Rahele Koulabadi، Seyed Mehdi Mousavi Kouhpar، Morteza Ataie

چکیده Srōš is a great Zoroastrian diviniy in the Avesta and Middle Persian texts. He functioned as a warrior and a fighter against evil, a high priest, and one of the judges of the soul in the afterlife. In the Avesta, four separate hymns are dedicated to Srōš, which implies his important position among the Zoroastrian divinities. The name of Srōš survived as a divine messenger in the Iranian literature of the Islamic period. However, Srōš’s name was missing in royal inscriptions, and his name did not appear among the pantheon of Iranian divinities in Greek, Roman and Syriac sources. Due to this absence, the status of Srōš in ancient Iran and his possible visual representation has not given due recognition or attention. In this paper, first the characteristics and functions of Srōš in Zoroastrian literature studies are described. Then, on the basis of Zoroastrian textual sources, and Srōš’s status and iconographic evidence in pre-Sasanian Iran and in eastern Iran, and his possible visual representation is investigated during Sasanian period. The results of this study indicate that Srōš was probably depicted both anthropomorphically (charioteer motif) and non-anthropomorphically (the rooster and ear motif), and these images were inspired by Zoroastrian beliefs