واکاوی واژۀ «احمد»: معنا و کارکرد یک کتیبۀ تکرارشونده بر سفالهای منقوش گلابهای سامانی
دوره 18، شماره 2، آبان 1405، صفحه 201-223
https://doi.org/10.22059/jarcs.2026.416868.143425
مرتضی عطائی
چکیده سفالهای منقوشِ گلابهای دورۀ سامانی، یکی از روشنترین مصادیق درهمتنیدگی شئ و نوشتار در هنر اسلامی بهشمار میآیند؛ آثاری که در آنها کتیبههای عربی با مضامین عمدتاً اخلاقی و حکمی، نَه صرفاً عنصری تزئینی، بلکه جزئی از ساختار معنایی ظرف هستند. باوجود پژوهشهای متعدد دربارۀ کتیبههای این سفالها، تکرار واژۀ «احمد» در مرکز گروهی از این آثار همچنان محل اختلاف تفسیری است. پژوهشهای پیشین، بدون دستیابی به اجماع، این واژه را گاه نام شخصی، گاه امضای سفالگر و گاه عبارتی دعایی یا تبرکی دانستهاند، بیآنکه تحلیلی نظاممند و همزمان از جایگاه، مضامین کتیبههای پیرامونی و ویژگیهای صوری آنها ارائه دهند. این پژوهش با تمرکز بر مجموعهای از نمونههای دارای کتیبۀ «احمد» و با بهرهگیری از تحلیل معناشناختیِ کتیبههای پیرامونی، بررسی پالئوگرافیکِ خط و مقایسه با سنت رقمگذاری در سفالگری اسلامی، به بازخوانی ماهیت و کارکرد این واژه بر این سفالها میپردازد. نتایج این پژوهش نشان میدهد که این آثار از نظر مضامین به مجموعهای محدود و تکرارشونده گرایش دارند و از حیث صوری نیز تقریباً به دو گونۀ مشخص از خط کوفی محدود میشوند. این همسانیهای ساختاری، همراه با شواهدی تکمیلی از رقمهای مشتملبر نسب در نمونههای مشابه، احتمال وابستگی این گروه به یک کارگاه کوچک یا شبکهای از تولید خانوادگی مرتبط با فردی بهنام «احمد» را تقویت میکند. بدینسان، «احمد» را میتوان نشانهای هویتی دانست که در پیوندی ظریف میان فردیت سازنده و هویت کارگاهی شکلگرفته و همزمان میتوانسته است لایهای از تداعیهای معنوی یا اخلاقیِ پیوسته به ایننام را در ذهن مخاطب همعصر زنده سازد.

