نویسنده = پی یرفرانچسکو کالیری
تعداد مقالات: 2
یک تاریخچۀ لایه‌نگاری از سرگذشت دروازۀ پردیس پارسه در تل آجری

یک تاریخچۀ لایه‌نگاری از سرگذشت دروازۀ پردیس پارسه در تل آجری

دوره 18، شماره 2، آبان 1405، صفحه 137-171

https://doi.org/10.22059/jarcs.2026.416545.143422

علیرضا عسکری چاوردی، پی یرفرانچسکو کالیری

چکیده بنای مکشوفه در محوطۀ باستانی تل آجری در سه کیلومتری شمال‌غربی تخت‌جمشید طی 13فصل کاوش به استناد کتیبه‌های مکشوفه و کاربری آن به‌عنوان دروازه‌ای همتای دروازۀ ایشتار بابل شناخته شد. لایه‌نگاری این بنا دورۀ قبل از ساخت بنا(0) ساخت دروازه (دورۀ 1)، زمان ترک‌شدن بنا (دورۀ 2)؛ سکونت مجدد در مقیاس محلّی (دورۀ 3)؛ غارت و نابودی با منشأ انسانی و طبیعی؛ زلزله (دورۀ 4)، و غارت آجرهای بنا در سده‌های میانۀ اسلامی: دورۀ سلجوقی (دورۀ 5) و آل‌مظفر (دورۀ 6) را نشان می‌دهد. تاریخ‌گذاری مطلق پنج نمونۀ استخوان از تل آجری با قابلیت پایین اطمینان رادیو کربن برای عصر آهن ایران (800-400 پ.م.) نشان‌دهندۀ احتیاط در پذیرش مطالعات کمّی است. تاریخ‌گذاری نسبی ساخت دروازه، جنبه‌های دیرینه‌نگاری 13آجر نبشته، نَه با شیوۀ نگارش ایلامی و بابلی در کتیبه‌های هخامنشی داریوش اول و جانشینانش، بلکه با نشانه‌های متأخر سنّت دورۀ ایلام نو و بابل نو، قدمت آجرهای لعابدار تل آجری که از نظر فنی به شیوۀ باستانی‌تری نسبت به آجرهای شوش یا تخت‌جمشید تعلق دارد و کارکرد احتمالی نسخه‌ای از دروازۀ ایشتار بابل درنظر گرفت که در تئوری باید به احتمال زیاد در دورۀ سلطنت کوروش و مرتبط با فتح بابل در سال 539پ.م. باشد. تمام عناصر قویاً حکایت از پایه‌گذاری دروازۀ تل آجری قبل از ساخت دژ شاهی تخت‌جمشید توسط داریوش اول، به احتمال در بازۀ زمانی 539 تا 518پ.م. دارد.

ساختار معماری و تزئینات بنای یادمانی دروازۀ پردیس پارسه (تل آجری) در آغاز عصر هخامنشی

ساختار معماری و تزئینات بنای یادمانی دروازۀ پردیس پارسه (تل آجری) در آغاز عصر هخامنشی

دوره 18، شماره 1، فروردین 1405، صفحه 213-268

https://doi.org/10.22059/jarcs.2025.402260.143376

علیرضا عسکری چاوردی، پی یرفرانچسکو کالیری

چکیده محوطۀ باستانی معروف به تَل آجری در 3کیلومتری شمال‌غرب تخت‌جمشید در محل معروف به «باغ فیروزی» قرار دارد. در محدودۀ باغ فیروزی همواره این پرسش محوری در پژوهش‌های باستان‌شناسی هخامنشی مطرح بوده که کارکرد بناهای واقع‌در این مکان چه بوده است؟ درنتیجۀ 13فصل کاوش باستان‌شناسی هیأت مشترک ایرانی-ایتالیایی (1402 - 1390ه‍.ش.) در چارچوب پروژۀ «از کاخ تا شهر»  چشم‌اندازی نو در بخش فیروزی گشوده شد. این افق تازه، کشف دروازه‌ای در پردیس پارسه، به شکل ساختمانی با جهت شمال‌غرب-جنوب‌شرقی است که حدود 20درجه از محور شرقی-غربی به‌طرف شمال انحراف دارد، با ابعاد 06/29×07/39متر با یک راهرو و اتاق مرکزی بین دو دیوار ستبر که هرکدم به عرض 47/10متر است. دسترسی به این اتاق ازطریق دو راهرو امکان‌پذیر بوده است. با کشف کتیبه‌های میخی بابلی و ایلامی و باتوجه به کارکرد بنا مشخص شده که این بنا دروازۀ یادمانی بوده است. این دروازۀ باشکوه در مقیاس وسیع‌تری طرح دروازۀ معروف ایشتار (حدود ۵۸۰پ.‌م.) را تکرار می‌کند، که پیش ‌از ساخت تختگاه تخت‌جمشید در دورۀ یکی از دو پادشاه نخستین پارسیان بنا شده است. به‌نظر می‌رسد هدف از ساخت این دروازه نشان‌دادن فتح شهر بابل در سال ۵۳۹پ.‌م. در دورۀ کوروش بزرگ بوده است. بنا به‌طور کامل از آجر و خشت ساخته و نمای سرتاسر دیوارها با آجر لعاب‌دار تزئین شده است. تزئین بخش پایین دیوارها دارای نقوش هندسی و گل است. آجرهای لعاب‌دار متعدد کشف‌شده از آوارهای بنا نشان می‌دهد که سرتاسر سطوح دیوارها با نقوش حیوانات اسطوره‌ای گاو نر و حیوان ترکیبی موشخوشو تزئین شده است. این بنای تاریخی امکان دسترسی به باغ سلطنتی (پردیس) را فراهم می‌کرده که شامل کاخ بزرگ بوده و اکنون ویرانه‌های آن در محوطۀ فیروزی 5 به‌جای مانده است. این دروازۀ یادمانی در دورۀ هخامنشی متروک و سپس بر اثر زمین‌لرزه‌ای بزرگ تخریب شده و در دوره‌های بعد دیوارهای آن به غارت رفته است.